સૌદાનો દોસ્ત

અમુક માણસો તમને ખૂબ ગમે છે, કારણ કે એમની સાથે કામ સરસ નીકળે છે. એ ફોન ઉપાડે છે, તમારું કામ પતાવી આપે છે, તમે એમનું કરી આપો છો. બંને પક્ષે એક અઘોષિત સમજૂતી હોય છે: ‘તું મને ખપમાં આવ, હું તને આવીશ.’ આ માણસ તમારો ભાઈબંધ નથી, માત્ર લેવડદેવડનો ભાગીદાર છે. આધુનિક સમાજશાસ્ત્ર અને ખાસ કરીને લેખક આર્થર બ્રુક્સ આવા સંબંધને ડીલ ફ્રેન્ડ કહે છે. વિચાર જૂનો છે—ગ્રીક ફિલોસોફર એરિસ્ટોટલે સદીઓ પહેલાં આને ઉપયોગિતા આધારિત મિત્રતા કહી હતી. આજના કોર્પોરેટ નેટવર્કિંગના જમાનામાં આ વ્યાખ્યા ફરી તાજી થઈ છે.

આ સંબંધમાં કોઈ દ્વેષ હોતો નથી. બંને બાજુ પરિપક્વ વ્યવહાર હોય છે. સાથે લંચ લેવાય છે, હસાહસ થાય છે અને તહેવારોમાં મેસેજ પણ આપ-લે થાય છે. પણ નીચે એક મીટર ચાલુ હોય છે. તમે બંને એકબીજાના હોદ્દા, સંપર્ક કે પહોંચના પ્રેમમાં છો, વ્યક્તિના નહીં. જે દિવસે તમારી પાસે આપવા જેવું કશું નહીં રહે, એ દિવસે સામે છેડેથી રિંગટોન વાગતી રહેશે પણ ફોન નહીં ઊપડે. આ કડવી વાસ્તવિકતા છે. લોકો એને સંબંધ માનીને જીવે છે અને છેવટે એકલા પડી જાય છે.

ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબોમાં આ ખેલ બહુ સિફતપૂર્વક ખેલાય છે. એક જ ઘરમાં રહેતા બે કાકા-બાપાના ભાઈઓ વચ્ચે ઉપરથી અખંડ સ્નેહ દેખાય. હકીકતમાં એ સૌદાબાજી હોય છે. મોટો ભાઈ ફેક્ટરી સંભાળે છે અને નાનો ભાઈ સરકારી લાયસન્સ કે કોર્ટ-કચેરીના મામલા પતાવે છે. જ્યાં સુધી બંનેનો ધંધો એકબીજાની ગરજે ચાલતો હોય, ત્યાં સુધી ઘરમાં દિવાળી જેવો માહોલ રહે. બંને સાંજે સાથે બેસીને ચા પીવે. પણ જેવો બાપીકો ભાગ પડ્યો કે ફેક્ટરી અલગ થઈ, એટલે બીજા જ દિવસથી બંને અજાણ્યા બની જાય. જેને વરસો સુધી લોહીનો પ્રેમ માનતા હતા, એ માત્ર એક વ્યવહારિક કરાર હતો.

આવા સંબંધો ખોટા નથી, જીવન ચલાવવા જરૂરી પણ છે. ભૂલ ત્યાં થાય છે જ્યાં માણસ આવા સાથીદારોને સાચા મિત્ર કે આત્મીય ગણી લે છે. જ્યારે તમે માંદા પડો, ડિપ્રેશનમાં હો કે નિવૃત્ત થઈ જાઓ, ત્યારે આ આખી ફોનબુક કાગળની પસ્તી સાબિત થાય છે. વ્યવહારનું વજન સંબંધ પર લાદી શકાતું નથી.

જે સંબંધમાં ચોપડો ખુલ્લો રાખવો પડે, એ ગમે તે હોઈ શકે—દોસ્તી તો ક્યારેય નહીં.