જિજ્ઞાસાની ક્ષણિક સ્થિતિ

કોઈ માણસ સ્વભાવે જ જિજ્ઞાસુ હોય છે અને કોઈ આળસુ. મનોવિજ્ઞાન આને માણસનો કાયમી સ્વભાવ ગણે છે. પણ મગજ કાયમ એકસરખું ચાલતું નથી. અમુક ખાસ ક્ષણે અચાનક એવી સ્થિતિ પેદા થાય છે જ્યારે મગજ માહિતી મેળવવા ભૂખ્યું થઈ જાય છે. આ ક્ષણિક અવસ્થા છે. તેને મનોવિજ્ઞાનમાં જિજ્ઞાસાની સ્થિતિ કહે છે. જ્યારે આપણને ખબર પડે કે આપણી પાસે કોઈ માહિતી ખૂટે છે, ત્યારે મગજમાં એક તીવ્ર ખાલીપો સર્જાય છે. એ ખાલીપો ભરવા માટે ડોપામાઈન સ્રવે છે. એ સમયે જે શીખવામાં આવે તે આખી જિંદગી ભૂલાતું નથી.

આ વિચાર ક્યારે અને કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેનું ચોક્કસ નામ નોંધાયેલું નથી. આધુનિક ન્યુરોસાયન્સ અને સંજ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનમાં સ્વભાવગત જિજ્ઞાસા અને ક્ષણિક જિજ્ઞાસા વચ્ચેનો આ ભેદ વર્ષોથી ચર્ચાય છે. માણસ જન્મે અક્કલમંદ હોય કે ન હોય, પણ જો તેને કોઈ ખાસ ક્ષણે ઉત્સુક કરી શકાય તો તેનું મગજ સ્પોન્જની જેમ બધું શોષી લે છે.

આ સ્થિતિનું મહત્વ સમજવા જેવું છે. શાળાના ગોખણીયા વર્ગખંડો નિષ્ફળ જાય છે કારણ કે તેઓ જવાબો પિરસે છે, ભૂખ જગાડ્યા વગર. જ્યાં સુધી મગજમાં જિજ્ઞાસાની એ તીવ્ર ભૂખ ન જાગે ત્યાં સુધી ફેંકાયેલી માહિતી કચરો છે. પણ જેવી એ સ્થિતિ સર્જાય કે તરત ધ્યાન કેન્દ્રિત થઈ જાય છે. સ્મરણશક્તિ બળવાન બને છે. જે માણસ સામાન્ય સંજોગોમાં પાંચ મિનિટ પણ એકાગ્ર ન રહી શકતો હોય, તે આવી સ્થિતિમાં કલાકો સુધી ઊંડા ઊતરી જાય છે.

હરિયાણાના એક ગામડામાં અખાડાની માટી ખૂંદતો કુસ્તીબાજ છોકરો વિચારો. તેને શાળાના પુસ્તકો વાંચવામાં ક્યારેય રસ નહોતો. પણ જ્યારે તે ઓલિમ્પિકમાં જવાની તૈયારી કરે છે અને કોઈ વિદેશી હરીફનો દાવ ઉકેલી શકતો નથી, ત્યારે તેના મગજમાં ધ્રુજારી ઊઠે છે. પેલો વિદેશી પહેલવાન ટેકનિકલી ક્યાંથી વળે છે? એ જાણવાની પળ તેના માટે જિજ્ઞાસાની ટોચ છે. એ રાત્રે તે યુટ્યુબ પર વીડિયો ખોલીને બેસી જાય છે. તે ફિઝિયોલોજી અને બાયોમિકેનિક્સના નિયમો એવી ઝડપે શીખી લે છે જે કોઈ સ્પોર્ટ્સ સાયન્સની ડિગ્રી વાળો પણ ન શીખી શકે. એ પુસ્તકીયો વિદ્યાર્થી નથી, પણ પેલી ક્ષણિક ભૂખે તેને જાગૃત કરી દીધો છે.

માહિતી પિરસી દેવી સહેલી છે, પણ મગજમાં એની તરસ ઊભી કરવી એ ખરી કળા છે. તરસ વિનાનું પાણી પેટ બગાડે છે, મગજ પણ એમ જ બગડે છે.