સાંસ્કૃતિક સંધિકાળ

જૂના નિયમો મરી રહ્યા છે અને નવા નિયમો હજી જન્મ્યા નથી. આ વચ્ચેનો જે ખાલીપો છે, તેને વિચારકો ‘સાંસ્કૃતિક સંધિકાળ’ કહે છે. જૂની પેઢીની પકડ ઢીલી પડી ગઈ છે, પણ નવી પેઢી પોતાની નવી વ્યવસ્થા ગોઠવી શકી નથી. પરિણામે એક વિચિત્ર ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે. સમાજ ન તો પૂરો પરંપરાગત રહી શકે છે, ન તો સાચો આધુનિક બની શકે છે. બંને પગ અલગ-અલગ હોડીમાં હોય ત્યારે જે કંપારી છૂટે, આ એ જ દશા છે.

આ વિચારનું મૂળ ઈટાલિયન ચિંતક એન્ટોનિયો ગ્રામશીની રાજકીય ફિલસૂફીમાં છે. એમણે લખેલું કે જ્યારે જૂનું મરી ચૂક્યું હોય અને નવું જન્મી ન શકતું હોય, ત્યારે અસંખ્ય રોગિષ્ટ લક્ષણો પેદા થાય છે. સમાજશાસ્ત્રીઓએ આ વાત સંસ્કૃતિ અને લોકરીતિઓ પર લાગુ પાડી. સંસ્કૃતિ રાતોરાત બદલાતી નથી. વચ્ચે એક એવો દસકો કે બે દાયકા આવે છે જ્યાં માન્યતાઓ લટકી પડે છે. માણસો શું સાચું માનવું તેની દ્વિધામાં જીવે છે.

આ સંધિકાળ હંમેશાં અકળામણ લાવે છે. કોઈ નિયમ ચોક્કસ નથી હોતો એટલે લોકો બંને બાજુથી લાભ ખાટવા મથે છે અથવા બંને તરફથી ભોગ બને છે. મૂલ્યોનો સ્પષ્ટ પાયો ન હોય ત્યારે દંભ સૌથી મોટો શિષ્ટાચાર બની જાય છે. લોકો ખુલ્લેઆમ કબૂલ કરી શકતા નથી કે જૂનું નકામું છે, અને હિંમતભેર નવું સ્વીકારી શકતા નથી. પરિણામે સમાજ અસમંજસના ત્રિભેટે અટવાઈ જાય છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ તમાશો રોજેરોજ દેખાય છે. મુંબઈ કે અમદાવાદમાં બેઠેલો પરિવાર હવે કુંડળીમાં પૂરો માનતો નથી, પણ સાવ છોડવાની હિંમત નથી. છોકરો અને છોકરી ડેટિંગ એપ પર મળે છે, પણ ગોઠવણ માટે જ્ઞાતિનું વ્હોટ્સએપ ગ્રૂપ જ જોઈએ છે. છોકરી કરિયર ઓરિએન્ટેડ હોવી જોઈએ, પણ સાસરે વહેલી સવારે ચા બનાવવાનો રિવાજ પણ સચવાવો જોઈએ. ન તો આપણે અમેરિકન બન્યા, ન તો જૂના સંયુક્ત કુટુંબના રહ્યા. આ સંધિકાળ આપણને બન્ને છેડેથી દઝાડે છે.

જે સમાજ પોતાના જૂના મડદાંને દાટી શકતો નથી અને નવા બાળકને સ્વીકારી શકતો નથી, તે માત્ર ઢોંગ જીવે છે. સંધિકાળ કાયમી ન હોઈ શકે. કાં તો અજવાળું સ્વીકારો, કાં તો અંધારાની સોડ તાણો.

જૂનું અર્થહીન થઈ ગયું છે અને નવું અસ્પષ્ટ છે; વચગાળાની આ સગવડભરી લાળને જ આપણે સંસ્કૃતિ કહીએ છીએ.