નિયંત્રિત ભ્રમણા

આપણી આંખો કેમેરો નથી અને મગજ કોઈ સ્ક્રીન નથી. આપણને લાગે છે કે બહાર જેવું જગત છે તેવું જ આપણે અંદર બેઠા-બેઠા જોઈ રહ્યા છીએ. આ એક સસ્તો ભ્રમ છે. વાસ્તવમાં આપણું મગજ ખોપરીના અંધારા ઓરડામાં પુરાયેલું છે. બહારથી માત્ર અસ્પષ્ટ ઈલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલો અંદર આવે છે. મગજ તે સિગ્નલોનું સીધું પ્રોસેસિંગ કરતું નથી. તે પહેલાં પોતાની જૂની સ્મૃતિઓ અને પૂર્વધારણાઓના આધારે બહારની દુનિયાનું એક આંતરિક ચિત્ર ઉપજાવી કાઢે છે. પછી બહારથી આવતા સંકેતો સાથે તેને સરખાવીને ભૂલો સુધારે છે. આપણી વાસ્તવિકતા એ મગજે ઘડેલી ‘નિયંત્રિત ભ્રમણા’ સિવાય કશું નથી.

આ વિચાર ન્યુરોસાયન્સમાં પ્રિડિક્ટિવ પ્રોસેસિંગના સિદ્ધાંતમાંથી આવ્યો છે. બ્રિટિશ ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ અનિલ સેથે તેમના પુસ્તક ‘બીઇંગ યુ’માં આ મોડેલને વિગતવાર લોકપ્રિય બનાવ્યું. તેમનું કહેવું સીધું છે: જ્યારે આપણી અંદરની ધારણાઓ બહારના પુરાવાઓથી સતત ચકાસાતી રહે છે, ત્યારે તેને આપણે ‘અનુભવ’ કહીએ છીએ. પરંતુ જ્યારે મગજ બહારના પુરાવા તપાસવાનું બંધ કરી દે અને પોતાની જ ધારણાઓ સાચી માની લે, ત્યારે તે ‘ગાંડપણ’ કે ‘મેનિક હલુસિનેશન’ બની જાય છે.

આ વાત ફિલોસોફી નથી, રોજિંદો વ્યવહાર છે. આપણે વાસ્તવિકતા નથી જોતા, આપણે આપણી ધારણાઓનું પ્રતિબિંબ જોઈએ છીએ. બજારમાં જ્યારે ગભરાટ ફેલાય કે તેજી આવે, ત્યારે વસ્તુની મૂળ કિંમત નથી બદલાતી; લોકોના મગજે રચેલો ભ્રમ બદલાય છે. જે વેપારી કે વિચારક બહારના વાસ્તવિક ડેટા સામે પોતાની ધારણા સતત સુધારતો નથી, તે પોતાની જ કલ્પનાના ખાડામાં ખાબકે છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરા બજારમાં આ રોજ બને છે. ટેબલ પર એક કાચો હીરો મુકાયો છે. એક સામાન્ય માણસને એમાં માત્ર કાંકરી દેખાશે. પણ દાયકાઓથી ઘસાઈ ચૂકેલો ઝવેરી આઈપીસ આંખે ચડાવે ત્યારે તેને માત્ર પથ્થર નથી દેખાતો. તેના મગજની સ્મૃતિઓ હીરાની અંદર રહેલા દોષ, તેનો કલર અને કટિંગ પછીનો આકાર પહેલેથી કલ્પી લે છે. એ ઝવેરી હીરો જોતો નથી, મગજે પૂર્વતૈયાર કરેલું મોડેલ પથ્થર પર પ્રોજેક્ટ કરે છે. જ્યાં સુધી બહારનો ડેટા એ ધારણાને ટેકો આપે ત્યાં સુધી એ સોદો નફો કરાવે છે. પણ જો મગજ પોતાની જૂની ફોર્મ્યુલાના મોહમાં બહારની ખામી ન જુએ, તો લાખો રૂપિયાનો ધુમાડો થઈ જાય છે.

વાસ્તવિકતા કોઈ સત્ય નથી, એ તો માત્ર મગજે સર્જેલી એવી ભ્રમણા છે જેને બહારની દુનિયાએ હજુ સુધી ખોટી સાબિત નથી કરી.