ચેપી બગાસું

કોઈ એક માણસ મોં ફાડીને બગાસું ખાય અને આસપાસના બે-ચાર જણા તરત જ ઊંઘણશીની જેમ મોં પહોળું કરવા માંડે. આ કોઈ આળસનું નાટક નથી. વિજ્ઞાન આને ચેપી બગાસું કહે છે. માત્ર વાંચવાથી કે વિચારવાથી પણ ગળામાં એક ખેંચાણ શરૂ થઈ જાય છે. મગજને આદેશ આપવાની જરૂર નથી પડતી, શરીર આપોઆપ અનુકરણ કરી લે છે.

આ વિચાર પાછળ કોઈ એક લેખકનું નામ નથી. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાન અને ન્યુરોલોજી વર્ષોથી આના મૂળિયાં તપાસે છે. સંશોધકો માને છે કે આપણા મગજમાં રહેલા મિરર ન્યુરોન્સ આના માટે જવાબદાર છે. આ સહાનુભૂતિ અને સામાજિક જોડાણની પ્રાચીન કડી છે. ટોળામાં એક સાથે જાગૃત રહેવા કે સામુહિક તાલમેલ જાળવવા માટે આદિમાનવના જમાનાથી આ લક્ષણ વારસામાં ઊતરી આવ્યું છે. જે વ્યક્તિમાં લાગણીશીલતા ઓછી હોય, એને આ ચેપ મોડો લાગે છે.

આ વાત બતાવે છે કે આપણું મન કેટલું નબળું અને પરાધીન છે. આપણે પોતાને સ્વતંત્ર વિચારના માલિક માનીએ છીએ, પણ વાસ્તવમાં આસપાસના લોકોની શારીરિક હિલચાલ સુધ્ધાં આપણી ચેતના પર કબજો કરી લે છે. ઉદાસીનતા, ઉત્સાહ અને થાક પણ આ જ રીતે ફેલાય છે. એક માણસ ઢીલો પડે એટલે આખી ટોળી ઢીલી પડી જાય. આ ચેપ વાયરસ વગરનો વાયરસ છે.

ક્રિકેટના મેદાન પર આ નજારો બહુ ચોખ્ખો દેખાય છે. ધારો કે ટેસ્ટ મેચનો ચોથો દિવસ છે. બપોરના સેશનમાં તડકો ચડ્યો છે અને સ્લિપમાં ઊભેલો ફીલ્ડર કંટાળીને બગાસું ખાય છે. આગલી જ સેકન્ડે ગલી અને કવર્સવાળાના ખભા ઢીલા પડે છે. કીપર પણ મોં લંબાવી દે છે. આખી ટીમના પગ ધીમા થઈ જાય છે. કેપ્ટને એક શબ્દ નથી કહ્યો, પણ એક બગાસાંએ આખી બોલિંગ લાઇન-અપની ઊર્જા ચૂસી લીધી. બરાબર એ જ વખતે બેટ્સમેન ઢીલા બોલ પર ચોગ્ગો ફટકારી દે છે.

તમારી ઊર્જા તમારી પોતાની નથી હોતી, બાજુવાળાના ખુલ્લા મોં પર નજર પડે એટલે તમારો કન્ટ્રોલ ખતમ થઈ જાય છે.