સર્જનાત્મક અસંતોષ

સંતોષ એ સ્થિરતાની બીજી વ્યાખ્યા છે. જે માણસ બધું બરાબર છે માનીને બેસી ગયો, તેનો વિકાસ તે જ ક્ષણે અટકી ગયો. 'સર્જનાત્મક અસંતોષ' એટલે નકારાત્મક કકળાટ નહીં, પણ વર્તમાન વ્યવસ્થાથી ક્યારેય પૂરા રાજી ન થવાની બૌદ્ધિક જીદ. આ કોઈ હતાશા નથી. આ એવી ધારદાર બેચેની છે જે વ્યક્તિને વસ્તુઓ વધુ સારી, ઝડપી અને સચોટ બનાવવાની ફરજ પાડે છે. જનરલ મોટર્સના મહાન સંશોધક ચાર્લ્સ કેટરિંગે આ વિચારને લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો. એમણે સાફ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી માણસ વર્તમાનથી અસંતુષ્ટ નહીં થાય, ત્યાં સુધી કોઈ નવી શોધ શક્ય જ નથી.

આપણે ત્યાં સંતોષને ધાર્મિક સદ્ગુણ બનાવી દેવાયો છે. વડીલો કહેશે કે જેટલું મળે તેમાં રાજી રહો. આધ્યાત્મિક મોરચે કદાચ આ સાચું હશે, પણ વાસ્તવિક દુનિયામાં આ વૃત્તિ આળસ પેદા કરે છે. સામાન્ય અસંતોષ માણસને કડવો અને ટીકાખોર બનાવે છે; જ્યારે સર્જનાત્મક અસંતોષ માણસને એક્શન તરફ ધકેલે છે. ખામીઓ બધાને દેખાય છે, પણ સર્જનાત્મક રીતે અસંતુષ્ટ માણસ ખામી જોઈને બૂમો નથી પાડતો. તે સિસ્ટમ સામે જુએ છે, દાંત કચકચાવે છે અને સમાધાન શોધવા કામે લાગી જાય છે.

ભારતની સિવિલ હોસ્પિટલો કે મધ્યમ કદના નર્સિંગ હોમ્સ જુઓ. મોટાભાગના ડૉક્ટરો અને સ્ટાફ માની લે છે કે દર્દીઓની લાંબી કતારો, લોહીના રિપોર્ટમાં ૨૪ કલાકનું મોડું અને ફાઈલોની અંધાધૂંધી આપણું નસીબ છે. પણ રાજકોટના એક યુવાન સર્જનને આ વ્યવસ્થા ખૂંચવા લાગી. એણે દરરોજની દોડધામ વચ્ચે ચીડ વ્યક્ત કરવાને બદલે પ્રક્રિયાનો અભ્યાસ કર્યો. દર્દીની એડમિશન પ્રક્રિયામાં થતા ખોટા કાગળિયા રદ કર્યા, નર્સો માટે કલર-કોડેડ ફાઈલિંગ સિસ્ટમ બનાવી અને ઓપરેશન થિયેટરનો તૈયારી સમય ૪૫ મિનિટથી ઘટાડીને ૧૫ મિનિટ કરી નાખ્યો. એણે સિસ્ટમ બદલી નાખી કારણ કે એ જૂની રીતથી ખુશ નહોતો.

જે સમાજ કે સંસ્થામાં સર્જનાત્મક અસંતોષનો દુકાળ પડે છે, ત્યાં સડો બેસી જાય છે. જો તમે તમારી ઓફિસ, તમારી પ્રોડક્ટ કે તમારી પોતાની આવડતથી સંપૂર્ણ સંતુષ્ટ થઈ ગયા હો, તો સમજી લેજો કે સ્પર્ધા તમને કચડીને આગળ નીકળી જશે. દુનિયાને બદલનારા લોકો ક્યારેય આરામ ખુરશીમાં બેસીને તૃપ્ત થતા નથી. એમની અંદર એક નાનકડી આગ સતત બળતી હોય છે જે પૂછ્યા કરે છે: આનાથી બહેતર શું થઈ શકે?

તૃપ્ત માણસ ઇતિહાસ વાંચે છે, અસંતુષ્ટ માણસ ઇતિહાસ રચે છે.