દેખાડાની કાળજીનો સિદ્ધાંત

આપણે દવાઓ કે સારવાર પાછળ અંધાધૂંધ ખર્ચ કેમ કરીએ છીએ? સીધો જવાબ છે: દર્દી સાજો થાય તે માટે. પણ આ સાચો જવાબ નથી, માત્ર સભ્ય જવાબ છે. અસલ મનોવિજ્ઞાન જુદું છે. માણસ જ્યારે કોઈ બીમાર સ્વજન પાછળ પાણીની જેમ પૈસા વહાવે છે, ત્યારે તેનો એક મોટો હેતુ દુનિયાને અને દર્દીને પોતાની વફાદારી સાબિત કરવાનો હોય છે. આ વલણને 'કોન્સપિક્યુઅસ કેરિંગ હાયપોથીસિસ' કહે છે. સારવારનું પરિણામ ગૌણ બની જાય છે, કાળજીનો દેખાવ પ્રાથમિક બની જાય છે.

આ વિચાર કેવિન સિમલર અને રોબિન હેન્સને પોતાના ૨૦૧૮ના પુસ્તક 'ધ એલિફન્ટ ઇન ધ બ્રેઇન'માં વિસ્તારપૂર્વક મૂક્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો છે. માનવજાતના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસમાં સામાજિક ગઠબંધન જીવન-મરણનો સવાલ હતું. જ્યારે કોઈ પોતાનું માંદું પડે, ત્યારે તમે તેની પાછળ કેટલી શક્તિ કે સંસાધનો ખર્ચો છો તે તમારી આંતરિક નિષ્ઠાનું પ્રદર્શન છે. તમે ખર્ચ ન કરો તો કંજૂસ કે બેપરવાહ ગણાવ. એટલે માણસ બિનજરૂરી ટેસ્ટ કરાવે છે, મોંઘી હૉસ્પિટલો શોધે છે અને આઇસીયુના બિલ ભરે છે. હેતુ આરોગ્ય કરતાં વધુ સંબંધ સાચવવાનો છે.

આ સિદ્ધાંત આધુનિક મેડિકલ ઇન્ડસ્ટ્રીનું સૌથી મોટું ઇંધણ છે. ડૉક્ટર પણ જાણે છે કે ચોક્કસ દર્દીને હવે કોઈ દવાની જરૂર નથી, પણ જો તે દવા ન લખે તો સગાંવહાલાંને લાગશે કે ડૉક્ટરે પૂરતું ધ્યાન ન આપ્યું. પરિવારજનો પોતાનો અપરાધભાવ ધોવા માટે મોંઘી સારવારનો આગ્રહ રાખે છે. દર્દીને આરામ મળવા કરતાં સમાજમાં 'અમે કશી કચાશ ન રાખી' એવું બોલવાની તાલાવેલી વધારે બળવાન હોય છે. આ દંભ નથી, અર્ધજાગ્રત સામાજિક રમત છે.

ભારતના રજવાડાંના ઇતિહાસમાં આ તાસીર બરાબર જોવા મળતી. કોઈ વૃદ્ધ રાજા કે દીવાન પથારીવશ થાય એટલે આખા દેશમાંથી હકીમો અને વૈદ્યોની ફોજ બોલાવાતી. પહાડોમાંથી સોના-ચાંદીની ભસ્મો અને કસ્તુરી મંગાવવામાં આવતી. રાજવૈદ્ય જાણતા હોય કે આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું છે, છતાં દિવસ-રાત ઉકાળા ચડતા. કારણ રાજાની તબિયત નહોતી. કારણ એ હતું કે જો કુંવર કે દરબારીઓ ખર્ચ કરવામાં જરાય ઢીલ રાખે, તો હરીફો તેમના પર રાજદ્રોહ કે બેવફાઈનો આરોપ મૂકી દે. જીવ બચાવવા કરતાં વફાદારીનો ઢંઢેરો પીટવો સત્તા માટે વધારે અનિવાર્ય હતો.

દર્દીને કેટલી રાહત થઈ તેના કરતાં અમે કેટલો ખર્ચ કર્યો, એ સાબિત કરવામાં જ અડધી સારવાર પૂરી થઈ જાય છે.