કબૂલાત વ્યૂહરચના

કોઈ સત્ય જાતે બોલવું નથી, પણ સામેવાળાના મોઢે બોલાવી લેવું. આ એક મનોવૈજ્ઞાનિક રમત છે. માણસ જ્યારે અનિશ્ચિતતામાં લટકે છે, ત્યારે તેને અંદરનો ભાર અસહ્ય લાગે છે. સંબંધોમાં પૂર્ણવિરામ મૂકવું હોય કે કોઈ વણબોલાયેલી વાતની સ્પષ્ટતા મેળવવી હોય, વ્યક્તિ પોતે જોખમ લેવા તૈયાર નથી હોતી. તે એવું વાતાવરણ સર્જે છે જેથી સામો પક્ષ જ સામે ચાલીને પોતાની લાગણી કે દોષ કબૂલ કરી લે. આ કોઈ શાસ્ત્રીય મેનેજમેન્ટ થિયરી નથી, પણ માનવ મનની ચાલાકી છે. જાપાની લેખક યોરુ સુમિનોની નવલકથામાંથી આ વિચાર ચર્ચામાં આવ્યો છે.

આ વ્યૂહ પાછળ એક સુરક્ષિત કાયરતા છુપાયેલી હોય છે. પોતે ઇનકાર સાંભળવો નથી, સંબંધ તોડવાનો આક્ષેપ માથે લેવો નથી, છતાં આંતરિક શાંતિ જોઈએ છે. પરિણામે માણસ સામેવાળાને ખૂણામાં ધકેલતી પરિસ્થિતિઓ ગોઠવે છે. નાની-નાની ઉશ્કેરણી, મૌન, અણગમો કે અચાનક વધુ પડતી નજીકી. સામેવાળો અકળાઈને કહી દે કે 'હા, મને તારા માટે લાગણી છે' અથવા 'હા, આ ભૂલ મારી હતી'. બસ, આટલું સાંભળીને સૂત્રધાર છૂટી જાય છે.

આપણા પ્રવાસ અને યાત્રાઓમાં આ ખેલ બહુ જોવા મળે છે. ચાર મિત્રો કે બે પરિવારો સાથે મળીને ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાએ નીકળે. શરૂઆતમાં બધું રોમાંચક લાગે. ત્રીજા દિવસે બજેટ, હોટલના રૂમ કે ચાલવાની ઝડપને લઈને ખટરાગ શરૂ થાય. કોઈને સ્પષ્ટ કહેવું નથી કે 'મને તમારી સાથે મજા નથી આવતી, આપણે અલગ પડીએ'. એટલે શરૂ થાય નાટક. એક જણ જાણીજોઈને મોડો પડે. ચા-નાસ્તા વખતે મોં ચડાવીને બેસે. ગાડીમાં એવી અસગવડ ઊભી કરે કે આખરે બીજી વ્યક્તિ અકળાઈને કહી દે, 'ભાઈ, તારે અમારી સાથે નથી આવવું તો તું તારી રીતે આગળ જતો રહે ને!' બસ, આ જ તો સાંભળવું હતું. યોજના સફળ થઈ ગઈ. અલગ પણ થઈ ગયા અને સંબંધ બગાડવાનો દોષ પણ પોતાના માથે ન આવ્યો.

આ વ્યૂહથી માનસિક છૂટકારો કદાચ ઝડપી મળે, પણ તેની કિંમત સંબંધો ચૂકવે છે. સીધી વાત કરવાની હિંમત ન હોય ત્યારે માણસ આવી આડકતરી જાળ ગૂંથે છે. સ્પષ્ટતા મેળવવાનો આ સસ્તો રસ્તો છે, પણ તેમાં ખુમારી હોતી નથી.

જે માણસ સત્ય બોલી શકતો નથી, તે બીજાને સત્ય બોલવા મજબૂર કરવાની કળા શીખી લે છે.