કોન્દોર્સેનો જ્યુરી સિદ્ધાંત

બહુમતીનો નિર્ણય હંમેશાં સાચો હોય ખરો? અઢારમી સદીના ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી માર્ક્વિસ ડી કોન્દોર્સેએ ૧૭૮૫માં એક રસપ્રદ ગણિત આપ્યું. નિયમ સાદો છે. જો કોઈ જૂથના દરેક સભ્ય પાસે સાચો નિર્ણય લેવાની સંભાવના પચાસ ટકા કરતાં સહેજ પણ વધુ હોય, તો લોકોની સંખ્યા વધતાં આખા જૂથનો સંયુક્ત નિર્ણય સાચો હોવાની શક્યતા લગભગ સો ટકા તરફ પહોંચી જાય છે. પણ આનો ઊંધો છેડો ભયાનક છે. જો સરેરાશ વ્યક્તિની સમજ પચાસ ટકા કરતાં ઓછી હોય, તો ભીડ વધતાં ભૂલ થવાની સંભાવના સો ટકા થઈ જાય છે.

આ વિચાર લોકશાહી અને જ્યુરી સિસ્ટમનો પાયો છે. ઘણા સામાન્ય દિમાગ ભેગાં મળે ત્યારે એક પ્રખર પ્રતિભાશાળી કરતાં વધુ સારો ફેંસલો લઈ શકે છે. પરંતુ આ ગણિત પાછળ એક મોટી શરત છુપાયેલી છે. દરેક માણસ પોતાનો નિર્ણય સ્વતંત્ર રીતે લેતો હોવો જોઈએ. જો જૂથમાં એકબીજાની દેખાદેખી શરૂ થઈ જાય, અથવા કોઈ એક વગદાર વ્યક્તિ બાકીના લોકોને પોતાના દબાવમાં લઈ લે, તો ગણિત તૂટી પડે છે. સ્વતંત્ર વિચાર વિનાની બહુમતી માત્ર અજ્ઞાનતાનો ગુણાકાર છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબો આ સિદ્ધાંતની રોજિંદી પ્રયોગશાળા છે. ઘરમાં નવી જમીન ખરીદવી કે દીકરાના લગ્ન નક્કી કરવા જેવો મોટો નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે આઠ-દસ વડીલો ભેગા બેસે છે. જો દરેક કાકા, મામા અને દાદા પોતાના અંગત અનુભવથી, કોઈ પણ પૂર્વગ્રહ વગર સાચો અભિપ્રાય આપે, તો કુટુંબનો આખરી નિર્ણય કોઈ એક વ્યક્તિના એકલા તર્ક કરતાં ઘણો સારો સાબિત થાય છે.

પણ ભારતીય ઘરોમાં લોચો ક્યાં પડે છે? મોટા બાપુજી સામે કોઈ બોલવાની હિંમત કરતું નથી. બધા એક જ સૂરમાં સૂર પુરાવે છે. જ્યાં સ્વતંત્ર વિચાર નથી, ત્યાં કોન્દોર્સેનો નિયમ ઊંધો પડે છે. નબળી સમજ ધરાવતી ભીડ ભેગી થાય ત્યારે ખોટો નિર્ણય પણ પવિત્ર પરંપરા બની જાય છે. સંખ્યાબળ ત્યારે જ તાકાત બને જ્યારે દરેક માથું પોતાનું અલગ મગજ વાપરતું હોય.

દસ જાગતા માણસો સત્ય શોધી કાઢે છે, પણ દસ ઊંઘતા માણસો ભેગા થાય તો માત્ર નસકોરાંનો અવાજ મોટો થાય છે.