મૂર્ત વિગતોનો પૂર્વગ્રહ

માનવ મગજ અમૂર્ત સત્ય કરતાં મૂર્ત વિગતો તરફ ઝડપથી ખેંચાય છે. કોઈ તમને સામાન્ય નિયમ સમજાવે તો બગાસું આવશે. પણ જો કોઈ ચોક્કસ આંકડા, ભારેખમ ટેકનિકલ પરિભાષા અને તારીખ-વાર સાથે વાત રજૂ કરે, તો મગજ તેને તરત સાચી માની લેશે. આને મૂર્ત વિગતોનો પૂર્વગ્રહ કહેવાય. વિગત સાચી છે કે ઉપજાવી કાઢેલી, એની તપાસ કરવાની તસદી બહુ ઓછા લોકો લે છે. વિગતનું વજન જ એટલું હોય છે કે અસત્ય પણ વજનદાર બની જાય છે.

મનોવિજ્ઞાન અને ભાષાવિજ્ઞાનમાં આ વિચાર લાંબા સમયથી જાણીતો છે, જોકે આ ચોક્કસ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આધુનિક સમયમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના મૂલ્યાંકનમાં પણ આ પૂર્વગ્રહ જોવા મળ્યો છે. જ્યારે કમ્પ્યુટર કે માણસ નક્કર લાગતા દાખલા આપે છે, ત્યારે સામી વ્યક્તિ દલીલના પાયા ચકાસવાનું ભૂલી જાય છે. આપણી કલ્પનાશક્તિ અમૂર્ત તર્કથી થાકી જાય છે, પણ સ્પષ્ટ ચિત્ર સામે આવતાં જ શરણાગતિ સ્વીકારી લે છે.

આ પૂર્વગ્રહનો ખતરો બહુ ગંભીર છે. ચાલાક લોકો કાગળ પર આંકડાઓની જાળ ગૂંથીને સાવ ખોટો સોદો સાચો સાબિત કરી દે છે. સુરતના હીરા બજાર કે મહિધરપુરાની ગલીઓમાં આ રોજેરોજ બને છે. ધારો કે નવી પેઢીનો એક દલાલ જૂના વેપારી પાસે આવે છે. તે વૈશ્વિક બજારના સામાન્ય વલણની વાત નથી કરતો. તે ટેબલ પર ત્રણ આંકડા મૂકે છે: રશિયાની ખાણમાંથી આટલા કેરેટનો માલ નીકળ્યો, બેલ્જિયમમાં કટિંગનો ભાવ આટલા ડોલર ઘટ્યો અને હોંગકોંગના ફલાણા વેપારીએ બરાબર ૪૨૭ પેકેટનો ઓર્ડર આપ્યો છે. આ ચોક્કસ વિગતો સાંભળીને સામે બેઠેલા અનુભવી શેઠ પણ માની લે છે કે આ છોકરો બધું જાણે છે. વાસ્તવમાં પેલા ત્રણેય આંકડા મનઘડંત હોઈ શકે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે વિગતો હંમેશાં ઈમાનદારીની નિશાની છે. વાસ્તવમાં વિગતો માત્ર એક પડદો હોઈ શકે છે. છેતરપિંડી હંમેશાં ગોળગોળ વાતોમાં નથી હોતી; ઘણી વાર તે સૌથી વધુ ચોક્કસ અને મૂર્ત દેખાતા કાગળોમાં જ છુપાયેલી હોય છે.

આંકડા અને વિગતોની ચમક જોઈને આંખો મીંચી ન દો, સચોટ દેખાતી વાત જ સૌથી મોટી છેતરપિંડી હોઈ શકે છે.