કમ્પ્યુટેશનલ પ્રોપેગેન્ડા

જૂના જમાનામાં અફવા ફેલાવવા માટે માણસો ભાડે રાખવા પડતા. શેરીના નાકે પત્રિકાઓ વહેંચવી પડતી કે લાઉડસ્પીકર પર બૂમો પાડવી પડતી. હવે એ મજૂરી ગઈ. કમ્પ્યુટરનું એક નાનું અલ્ગોરિધમ, હજારો નકલી બોટ્સ અને સોશિયલ મીડિયાનું નેટવર્ક ભેગા મળીને આખેઆખા દેશના મગજ પર કબજો કરી શકે છે. આ ડિજિટલ હથિયારનું નામ છે કમ્પ્યુટેશનલ પ્રોપેગેન્ડા. આ કોઈ સામાન્ય જૂઠાણું નથી; આ તો કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ દ્વારા મોટા પાયે યોજનાબદ્ધ રીતે કરાતી માનસિક છેતરપિંડી છે.

આ સંકલ્પના ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ફિલિપ હાવર્ડ અને એમની ટીમે વિગતવાર અભ્યાસ કરીને દુનિયા સામે મૂકી. એમણે જોયું કે ચૂંટણીઓ અને રાજકીય ઘટનાઓમાં સોશિયલ મીડિયા ખાલી વાતચીતનું સાધન નથી રહ્યું. એ તો જનમતને ચોક્કસ દિશામાં વાળવા માટે રચાયેલું મશીન બની ગયું છે. લાખો ફેક પ્રોફાઇલ્સ આપોઆપ ટ્વિટ કરે છે, લાઈક કરે છે અને ટ્રેન્ડ બનાવે છે. સ્ક્રીન સામે બેઠેલા સામાન્ય માણસને લાગે છે કે આખો દેશ એક જ વાત વિચારી રહ્યો છે, જ્યારે હકીકતમાં એ ખાલી થોડી કોડિંગની લાઈનો હોય છે.

આ સિસ્ટમ તમારી નબળાઈઓ બહુ સારી રીતે ઓળખે છે. તમે કઈ પોસ્ટ પર બે સેકન્ડ વધારે રોકાયા, તમને કયા ધર્મ કે જ્ઞાતિ પ્રત્યે ગુસ્સો છે, તેનો તમામ ડેટા અલ્ગોરિધમ પાસે છે. એ તમારા ક્રોધને ઉશ્કેરે તેવો ખોરાક સતત પીરસ્યા કરે છે. લોકશાહીમાં મત આપવો એ સ્વતંત્ર વિચાર મનાતો, પણ આ ટેકનોલોજી તમારા વિચારને જ ચોરી લે છે. સાચું અને બનાવટી વચ્ચેનો ભેદ ભૂંસી નાખવો એ આ મશીનરીનો અસલ ઉદ્દેશ છે.

આપણા દેશના વૉટ્સએપ ગ્રૂપ કે ટ્વિટર ટ્રેન્ડ્સ જુઓ. ચૂંટણી હોય કે કોઈ રમખાણ, અચાનક એક જ મિનિટમાં હજારો અજાણ્યા એકાઉન્ટ્સ પરથી એક સરખી ભાષા અને તસવીરો ફરતી થઈ જાય છે. અમરેલીના ભરતભાઈ સવારે ઊઠીને ચા પીતાં પીતાં ફોન જુએ છે ત્યારે એમને લાગે છે કે આખા ગુજરાતમાં આ જ ચર્ચા છે. એમને ખબર નથી હોતી કે બેંગલુરુ કે દિલ્હીના કોઈ સર્વર રૂમમાં બેઠેલા ઓપરેટરે માત્ર એક બટન દબાવીને આ જુવાળ કૃત્રિમ રીતે ઊભો કર્યો છે.

જે ભીડ સ્ક્રીન પર દેખાય છે એ માણસોની નથી, માત્ર કોડિંગની છે; અને જે ગુસ્સો તમે અનુભવો છો એ પણ તમારો પોતાનો નથી.