સંક્ષિપ્ત માનસિક નકશા

દુનિયા અફાટ વિગતોથી ભરેલી છે. આપણું મગજ એ બધી વિગતો એમ ને એમ સાચવી શકતું નથી. એટલે એ એક સીધો રસ્તો શોધે છે: સંક્ષિપ્ત માનસિક નકશા. કમ્પ્યુટર જે રીતે મોટી ફાઈલને ઝિપ કરીને નાની બનાવે, બરાબર તેમ આપણું મગજ અનુભવો અને માહિતીમાંથી બિનજરૂરી કચરો કાઢી નાખે છે. ફક્ત એક માળખું યાદ રાખે છે. આ શબ્દપ્રયોગ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે લેખકનો નથી. જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાન અને કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં આ વિચાર વર્ષોથી વપરાય છે. આપણે જેને સમજના ટૂંકા રસ્તા કહીએ છીએ, તે આ જ છે.

આ સંક્ષેપીકરણ વગર માણસ પાગલ થઈ જાય. તમે રસ્તા પર નીકળો ત્યારે દરેક ગાડીનો નંબર કે દરેક ઝાડના પાંદડાં યાદ રાખતા નથી. મગજ માત્ર 'ટ્રાફિક' નામનો એક નકશો બનાવી લે છે. નફો એ થાય છે કે ઓછી ઊર્જામાં મોટો નિર્ણય લેવાય છે. પણ નુકસાન એ છે કે વિગતો ખોવાઈ જાય છે. જ્યારે મગજ કોઈ જટિલ વાસ્તવિકતાને બહુ વધારે પડતી સંક્ષિપ્ત કરી નાખે, ત્યારે એ ખોટા પૂર્વગ્રહમાં ફેરવાઈ જાય છે.

આનું જીવંત દ્રશ્ય દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોમાં જોવા મળે છે. યુપીએસસીની પરીક્ષા આપતો વિદ્યાર્થી આખો ઇતિહાસ કે અર્થશાસ્ત્ર વાંચવાને બદલે માત્ર કોચિંગ ક્લાસના પચાસ પાનાંના 'માઇન્ડ મેપ' ગોખી નાખે છે. એના મનમાં મુઘલ સામ્રાજ્ય કે આઝાદીની લડત માત્ર ચાર તીર અને ત્રણ મુદ્દામાં સંકોચાઈ જાય છે. પ્રિલિમ્સ પાસ કરવા માટે આ સંક્ષિપ્ત નકશો કામ આવી જાય છે, પણ જ્યારે ઇન્ટરવ્યુમાં સાચી ઊંડાણપૂર્વકની સમજ ચકાસાય ત્યારે એ પોકળ સાબિત થાય છે.

માહિતીને ટૂંકાવવી એ બુદ્ધિનું લક્ષણ છે, પણ ટૂંકાણમાં જ સત્ય પૂરું થઈ ગયું એમ માનવું એ મૂર્ખામી છે. જીવન કોઈ કોચિંગ ક્લાસની સમરી-શીટ નથી કે ચાર મુદ્દામાં સમાઈ જાય.

નકશો ગમે તેટલો સારો હોય, એ ક્યારેય મૂળ જમીન બની શકતો નથી.