વળતર પૂર્વધારણા

જ્યારે દરવાજા ખુલ્લા મૂકો ત્યારે પવન સાથે ધૂળ પણ અંદર આવે. અર્થતંત્રનું પણ આવું જ છે. મુક્ત બજાર અને વૈશ્વિકીકરણથી દેશની સંપત્તિ વધે છે, પણ સાથે અનિશ્ચિતતા પણ આવે છે. અર્થશાસ્ત્ર અને રાજ્યશાસ્ત્રમાં આ સ્થિતિને સમજાવવા 'કોમ્પેન્સેશન હાઈપોથીસિસ' એટલે કે વળતર પૂર્વધારણાનો ઉપયોગ થાય છે. આ વિચાર કહે છે કે દેશ જેમ બહારના વૈશ્વિક જોખમો સામે વધુ ખુલ્લો બને છે, તેમ સરકારે સ્થાનિક નાગરિકોને સામાજિક સુરક્ષા કવચ આપવું પડે છે. સરકાર બહારની બજારની થપાટો સામે પ્રજાને અંદરથી વળતર આપે છે.

આ વિચાર પોલિટિકલ ઇકોનોમીના વિદ્વાન ડેવિડ કેમેરોન દ્વારા ૧૯૭૮માં અને પાછળથી હાર્વર્ડના અર્થશાસ્ત્રી દાની રોડ્રિક દ્વારા ૧૯૯૮ના સંશોધનમાં ચર્ચાયો હતો. તેમનું અવલોકન સીધું હતું: જે દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં સૌથી વધુ આગળ છે, ત્યાં જ સરકારનું કલ્યાણકારી બજેટ સૌથી મોટું હોય છે. સ્કેન્ડિનેવિયન દેશો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ત્યાં માર્કેટ સંપૂર્ણ મુક્ત છે, પણ નોકરી જવાનો ડર ઓછો છે કારણ કે રાજ્ય બેરોજગારી ભથ્થું અને મફત આરોગ્ય આપે છે. ગ્લોબલાઈઝેશન ત્યારે જ ટકી શકે જો જનતાને તેની જોખમી અસરો સામે સુરક્ષા મળે.

આ સિદ્ધાંત આપણને એક કડવું સત્ય સમજાવે છે: શુદ્ધ મૂડીવાદ પોતે પોતાની રક્ષા કરી શકતો નથી. જો સ્પર્ધાને કારણે અચાનક સ્થાનિક રોજગારી છીનવાઈ જાય, તો લોકો બળવો કરે છે અથવા વિદેશી માલ પર પ્રતિબંધની માંગ કરે છે. રાજકારણીઓ આ જાણે છે. તેથી તેઓ વૈશ્વિક કંપનીઓને આમંત્રણ આપે છે ત્યારે સાથોસાથ ગરીબો અને મધ્યમવર્ગ માટે કલ્યાણકારી યોજનાઓનું નેટવર્ક પણ વણે છે. આ કોઈ દયા નથી, શાસન ટકાવી રાખવાનો સોદો છે.

ભારતીય ઉદ્યોગજગતમાં આ નાટક દરરોજ ભજવાય છે. ૧૯૯૧ પછી ભારતે બજારો ખોલ્યા અને વિદેશી સ્પર્ધા આવી. પરિણામે સ્થાનિક મિલો અને જૂના ધંધાઓ તૂટ્યા. સરકારે આ આંચકો પચાવવા માટે અબજો રૂપિયાની અનાજ સબસિડી, મનરેગા જેવી રોજગાર ગેરંટી અને હવે સીધા બેંક ખાતામાં નાણાં મોકલવાની યોજનાઓ ચાલુ રાખવી પડી. આ કોઈ સમાજવાદી પ્રેમ નથી. મોટી વિદેશી બ્રાન્ડ્સ અને વૈશ્વિક રોકાણને દેશમાં બેરોકટોક ચાલવા દેવા માટે અસંતુષ્ટ પ્રજાને અપાતું આ વળતર છે.

દરવાજો ખોલ્યા પછી ઝંઝાવાત સહન ન થાય, એટલે બારી પર પડદા બાંધવા પડે છે.