સંદેશાવ્યવહાર ખાનગીપણા સંચાલન સિદ્ધાંત

આપણે જે વાત બીજાને કહીએ છીએ તે આપણી મિલકત જેવી છે. ક્યાં સુધી એ વાત છાતીમાં દબાવી રાખવી અને ક્યારે એનો દરવાજો ખોલવો, તેનો એક અદૃશ્ય નકશો માણસના મગજમાં ચાલતો હોય છે. અમેરિકન સંશોધક સેન્ડ્રા પેટ્રોનિયોએ ૧૯૯૧માં આ વિચાર વ્યવસ્થિત રીતે માંડ્યો હતો. જ્યારે તમે કોઈને તમારી અંગત વાત કહો છો, ત્યારે તમે તેને એ રહસ્યમાં સહ-માલિક બનાવી દો છો. હવે નિયમ એ છે કે સામેવાળો પણ એ રહસ્યની સરહદ સાચવે. જો તે સરહદ ઓળંગી જાય, તો સંબંધમાં ધરતીકંપ આવે છે.

આ વાત સંબંધોની રાજનીતિ છે. માણસ પોતાના રહસ્યોની ફરતે કાંટાળી વાડ બાંધે છે. કઈ વાત કોને કહેવી, કેટલી કહેવી અને ક્યારે કહેવી—આ બધું ચોક્કસ સરહદો નક્કી કરીને ચાલે છે. જેવી તમે તમારી સરહદ ખોલીને વાત બીજાના ખોળામાં મૂકી, એટલે જોખમ શરૂ થાય છે. સામેવાળાને લાગે કે આ વાત તો સાવ સામાન્ય છે, જ્યારે તમારા માટે તે જીવલેણ ખાનગી હોઈ શકે. આ ગેરસમજને સિદ્ધાંતની ભાષામાં સરહદી તોફાન કહેવાય છે.

આપણા દેશમાં આ બાબત સૌથી વધુ ગૂંચવાય છે, કારણ કે આપણી સંસ્કૃતિમાં કોઈની અંગત સરહદોનો સ્વીકાર જ બહુ ઓછો છે. ખાસ કરીને દવાખાનાના દરવાજે આ નાટક રોજ ભજવાય છે. ધારો કે કિશોરભાઈને પ્રોસ્ટેટનું કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું. તેમણે ગભરાતાં ગભરાતાં આ વાત પોતાના સગા નાના ભાઈ મહેશને કરી. તેમણે સ્પષ્ટ નહોતું કહ્યું કે આ વાત ગુપ્ત રાખવાની છે, પણ ધાર્યું હતું કે ભાઈ સમજી જશે. રમેશભાઈએ સાંજે જ કુટુંબના વ્હોટ્સએપ ગ્રૂપમાં કિશોરભાઈના દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થનાનો મેસેજ ઠોકી દીધો. આખી નાતમાં વાત ફેલાઈ ગઈ.

કિશોરભાઈની પોતાની સરહદ હતી, જે રમેશભાઈએ પળવારમાં તોડી પાડી. ભારતીય પરિવારોમાં આ સામાન્ય દલીલ હોય છે કે 'આમાં છુપાવવાનું શું હતું?' કોઈની અંગત વેદનાને જાહેર તમાશો બનાવી દેવાની આ ટેવ આપણા લોહીમાં છે. જ્યારે બે પક્ષ વચ્ચે ખાનગીપણાના નિયમો સ્પષ્ટ ન હોય, ત્યારે લાગણી કરતાં અપમાનનો ભાર વધારે વરતાય છે.

રહસ્ય બીજાને સોંપવું એટલે પોતાના ઘરની ચાવી પડોશીને આપવી; દરવાજો ક્યારે ઉઘાડો રહી જશે તે નક્કી હોતું નથી.