કમિટમેન્ટ સિદ્ધાંત

માણસ એક વાર જાહેરમાં કહી દે કે પોતે શું માને છે, પછી એ પોતાના જ બોલેલા શબ્દોનો કેદી બની જાય છે. આ કમિટમેન્ટ સિદ્ધાંત છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણને આપણી જાત સાથે અને દુનિયા સમક્ષ સુસંગત દેખાવાની અજબ ભૂખ હોય છે. એક નાનકડું વચન, એક સહી કે મોટેથી બોલાયેલું એક વાક્ય તમારા મગજને બાંધી દે છે. તમે ખોટા પૂરવાર થવા તૈયાર નથી હોતા, કારણ કે થૂંકેલું ચાટવું કોઈને ગમતું નથી.

અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ સિઆલ્ડિનીએ ૧૯૮૪માં પોતાના પુસ્તક 'ઇન્ફ્લુઅન્સ'માં આ નિયમ સ્થાપિત કર્યો હતો. તેમણે સાબિત કર્યું કે જો તમે કોઈ વ્યક્તિ પાસે પહેલાં એક નાની હા પડાવી લો, તો પાછળથી તેની પાસે બહુ મોટો સોદો કબૂલ કરાવવો રમતવાત બની જાય છે. આ વિચારને 'ફૂટ-ઇન-ધ-ડોર' ટેકનિક પણ કહે છે. મગજ એક વખત પોતાનું વલણ નક્કી કરી લે, પછી વિરોધાભાસી પુરાવાઓને કચરાટોપલીમાં ફેંકવા માંડે છે.

આ સિદ્ધાંત વ્યક્તિગત જિંદગી કરતાં વ્યવસ્થાઓમાં વધારે વિકૃત સ્વરૂપે જોવા મળે છે. આપણી સરકારી કચેરીઓ કે બાબુશાહી આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે એક ડેપ્યુટી કલેક્ટરે કોઈ જૂની જમીન ફાળવણીની ફાઇલ પર એક વાર લાલ પેનથી 'અસ્વીકાર્ય'ની નોંધ લખી દીધી. હવે અરજદાર ગમે તેટલા કાયદેસરના નવા કાગળો કે સાચા પુરાવા લઈને આવે, પેલો સાહેબ પોતાની પહેલી સહી બદલશે નહીં. પોતાની જૂની નોંધ ખોટી હતી એવું સ્વીકારવાનો અર્થ થાય કે પોતે અણસમજુ હતા. બાબુ પોતાની પ્રતિષ્ઠા બચાવવા માટે આખી સરકારી મશીનરીને અંધારામાં ધકેલી દેશે.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે બુદ્ધિશાળી નિર્ણયો લઈએ છીએ, પણ વાસ્તવમાં આપણે આપણા ભૂતકાળના બોલેલા બોલનું વકીલાત જ કરતા હોઈએ છીએ. રાજકારણીઓ, કોર્પોરેટ બોસ કે ઘરના વડીલો—બધા આ જ રોગના ભોગ બને છે. એક ખોટા નિર્ણય પર ટકી રહેવું એ બહાદુરી નથી, જીદ છે.

ખોટી દિશામાં અડગ રહેવું એ ચારિત્ર્ય નથી, બુદ્ધિનું પક્ષાઘાત છે.