સમર્પણનો વિરોધાભાસ

આધુનિક માણસને બધા જ દરવાજા ખુલ્લા રાખવાની બીમારી છે. કોઈ એક વિચાર, એક કરિયર કે એક સંબંધમાં બંધાવું તેને જેલ જેવું લાગે છે. તેને વહેમ છે કે જેટલા વિકલ્પો વધારે, તેટલી તેની સ્વતંત્રતા મોટી. પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. જ્યારે તમે કોઈ એક રસ્તા સાથે દિલથી બંધાતા નથી, ત્યારે તમે ક્યાંય પહોંચતા નથી. આ ખ્યાલ કોઈ એક ચોક્કસ સંશોધકે નહીં પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને વ્યવસ્થાપન ચિંતકોએ સમજાવ્યો છે. જેને આપણે કમિટમેન્ટ પેરાડોક્સ કહીએ છીએ.

આ વિરોધાભાસનો સીધો અર્થ એ છે કે પ્રતિબદ્ધતા ઉપરછલ્લી રીતે બંધન લાગે છે, પરંતુ સાચી આઝાદી અને સંતોષ માત્ર સંપૂર્ણ સમર્પણ પછી જ જન્મે છે. સપાટી પર તરતો માણસ ક્યારેય મોતી નથી મેળવી શકતો. ઊંડાણમાં જવા માટે બાકીના કિનારાઓ છોડવાની હિંમત જોઈએ. જે વ્યક્તિ કોઈ એક દિશા પસંદ કરવાની ના પાડે છે, એ વાસ્તવમાં પોતાની જાતને અસહાય ભટકણમાં કેદ કરી દે છે. વિકલ્પો સાચવવાનો લોભ માણસને ઉપરછલ્લો અને ચંચળ બનાવી દે છે.

ઇતિહાસમાં રજવાડાંઓની દશા આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ૧૯૪૭ના ભારતમાં સેંકડો દેશી રજવાડાં હતા. કેટલાક રાજાઓ પોતાના દરવાજા ખુલ્લા રાખવા માગતા હતા. તેમને નહોતું ભારત સાથે જોડાવું, નહોતું પાકિસ્તાન પસંદ કરવું. તેઓ સ્વાયત્ત રહેવાના ભ્રમમાં જીવતા રહ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે અનિર્ણાયકતાના એ ગાળામાં તેઓ ન પોતાના પ્રજાજનોનો ભરોસો જીતી શક્યા, ન નવી સત્તામાં પોતાની શાખ સાચવી શક્યા. જે રાજાઓએ સમય પારખીને એક જ ઝાટકે ભારતીય સંઘમાં સમર્પણ કર્યું, તેમણે પોતાની ગરિમા અને દીર્ઘકાલીન શાંતિ જાળવી રાખી. અધકચરી છૂટછાટ અરાજકતા લાવે છે.

વિકલ્પ બચાવવો એ વાસ્તવમાં પસંદગીની આઝાદી નથી, જવાબદારીમાંથી ભાગવાની કાયરતા છે. કોઈપણ કળા, ધંધો કે લડાઈ માત્ર એ જ જીતે છે જેણે પાછળ વળવાના તમામ પુલ બાળી નાખ્યા હોય. જ્યાં સુધી છટકબારી છે, ત્યાં સુધી તાકાત હંમેશાં અડધી રહેવાની.

જે માણસ બધા રસ્તા ખુલ્લા રાખવા મથે છે, એ આખરે કોઈ પણ રસ્તે ચાલી શકતો નથી.