સંકલ્પનું સાંકળ-તાળું

માણસનું મગજ બેવકૂફ છે. આજે સાંજે એ દૃઢ નિશ્ચય કરે છે કે કાલથી સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને દોડવું છે. પણ કાલે સવારે પાંચ વાગ્યે એ જ મગજ એલાર્મ બંધ કરીને ચાદર ઓઢી લે છે. આ નબળાઈને રોકવા માટે પોતાના જ ભવિષ્યના હાથ બાંધી દેવાની યુક્તિ એટલે કમિટમેન્ટ ડિવાઇસ. તમે વર્તમાનમાં એક એવો નિર્ણય લો છો, જે ભવિષ્યમાં તમારા માટે પીછેહઠ કરવાનો રસ્તો કાયમ માટે બંધ કરી દે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર અને ગેમ થિયરીમાંથી આવ્યો છે. ૧૯૫૦ના દાયકામાં થોમસ શેલિંગ અને રોબર્ટ સ્ટ્રોટ્ઝ જેવા વિચારકોએ આ મોડેલ દુનિયા સામે મૂક્યું હતું. પ્રાચીન ગ્રીક વાર્તામાં યુલિસિસ નામના રાજાએ સમુદ્રની મોહક જળપરીઓના સંગીતથી બચવા પોતાને જ જહાજના થાંભલા સાથે દોરડાથી મજબૂત બંધાવી દીધો હતો. કાનમાં મીણ ભરાવી દીધું હતું જેથી વહાણ ડૂબે નહીં. એણે પોતાની ઇચ્છાશક્તિ પર ભરોસો ન રાખ્યો, દોરડા પર રાખ્યો.

આજના માણસની સૌથી મોટી ભ્રમણા પોતાની ઇચ્છાશક્તિ છે. વિલપાવર એક મર્યાદિત બેટરી જેવો છે, બપોર સુધીમાં ડિસ્ચાર્જ થઈ જાય છે. શિસ્તની વાતો કરવી સહેલી છે, પણ પ્રલોભન સામે માણસ તૂટી જાય છે. કમિટમેન્ટ ડિવાઇસ પસંદગીની આઝાદી છીનવી લે છે જેથી અંતિમ ધ્યેય બચી જાય. તમે સ્માર્ટફોનમાં અમુક એપ પર ત્રણ કલાકનું લૉક મૂકી દો કે મિત્રને ચેક આપીને કહો કે જો હું સિગરેટ પીઉં તો આ પૈસા દાન કરી દેજે—આ બધું એ જ છે.

આપણા મંદિરો અને ધાર્મિક ઉત્સવો આ મનોવિજ્ઞાન સદીઓથી વાપરે છે. ધારો કે શૈલેષભાઈને દારૂ કે વ્યસન છોડવું છે. સોગંદ ખાવાથી કામ નથી થતું. એટલે શૈલેષભાઈ નવરાત્રિની આઠમે આખા કુટુંબ અને જ્ઞાતિની સામે અંબાજીના મંડપમાં ઊભા રહીને બાધા લે છે કે ‘હું હવે વ્યસનને હાથ નહીં લગાડું.’ હવે જો એ નિયમ તોડે, તો માત્ર એમનું સ્વાસ્થ્ય નહીં, આખા સમાજમાં એમની આબરૂ અને ધર્મનું જોખમ ઊભું થાય છે. આ સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અને ઈશ્વરનો ડર એ બીજું કંઈ નથી, શૈલેષભાઈએ પોતાની જ લાલચ સામે ગોઠવેલું અદ્રશ્ય તાળું છે.

જે પોતાની જાત પર અતિશય ભરોસો કરે છે તે હારે છે; જે પોતાના જ હાથ સમયસર બાંધી લે છે તે જીતે છે.