આરોગ્યના વ્યાપારી પરિબળો

કોઈ માણસ બીમાર પડે ત્યારે આપણે તેની આદતોને દોષ આપીએ છીએ. તે કસરત નથી કરતો, તળેલું વધારે ખાય છે કે રાત્રે મોડો સૂવે છે. તબીબી વિજ્ઞાન આને વ્યક્તિગત બેદરકારી ગણે છે. પણ ખરી રમત પાછળ રમાતી હોય છે. બજાર તમારી થાળીમાં શું પીરસે છે અને તમારી સ્ક્રીન પર શું બતાવે છે, તે તમારી બીમારી નક્કી કરે છે. જાહેર આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં આને કોમર્શિયલ ડીટર્મિનન્ટ્સ ઓફ હેલ્થ કહે છે. એટલે કે નફો કમાતી કંપનીઓની એવી વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ, જે સીધી રીતે સમાજના સ્વાસ્થ્યને બગાડે છે.

આ વિચાર ૨૦૧૦ના દાયકામાં જાહેર આરોગ્યના સંશોધકો અને 'ધ લેન્સેટ' જેવા મેડિકલ જર્નલોમાં મજબૂત રીતે ચર્ચાયો. તેમણે બતાવ્યું કે રોગ માત્ર વાયરસ કે જિનેટિક્સથી નથી ફેલાતા; કોર્પોરેટ બેલેન્સ શીટમાંથી પણ પેદા થાય છે. તંબોળીથી લઈને પેકેટબંધ ચિપ્સ બનાવતી મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓ સુધીનો નફો લોકોની નબળાઈઓ પર ટકેલો છે. જ્યારે વેપારી હિતો જાહેર આરોગ્ય સાથે ટકરાય છે, ત્યારે લોબિંગ, આક્રમક માર્કેટિંગ અને નીતિ-નિયમોમાં છીંડાં પાડીને બજાર જીતી જાય છે. તમારી બીમારી એ કોઈનો બિઝનેસ ગ્રોથ છે.

આ છટકું બહુ વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલું છે. ખાંડ, અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, આલ્કોહોલ અને તમાકુ બનાવતી કંપનીઓ માત્ર માલ વેચતી નથી. તે જીવનશૈલી વેચે છે. ખાંડ ભરેલા પીણાને ખુશી અને યુવાની સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન ખરીદવામાં આવે છે અને સંશોધનો એવાં રજૂ કરાય છે જેથી નુકસાન ઢંકાઈ જાય. સરકાર નિયમો લાવવા જાય તો રોજગારી અને જીડીપીના નામે દબાણ ઊભું કરવામાં આવે છે. છેવટે નુકસાન સામાન્ય ગ્રાહકના લિવર અને હૃદય ભોગવે છે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કોઈ ચમકતી સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. રાત્રે અગિયાર વાગ્યે સોફ્ટવેર એન્જિનિયર ડેસ્ક પર બેઠો છે. તેને ઉજાગરો ખેંચવા માટે પેન્ટ્રીમાં મફત એનર્જી ડ્રિંક્સ અને ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સનો ઢગલો કરી આપ્યો છે. ફોન ખોલતાં જ સ્ક્રીન પર દસ મિનિટમાં ખાંડ અને મેંદો પહોંચાડતી એપની ઑફર ઝબૂકે છે. કંપની માટે આ કર્મચારીની પ્રોડક્ટિવિટી છે, ડિલિવરી એપ માટે સારો જીટીવી છે, પણ ત્રીસ વર્ષના યુવાન માટે આ ડાયાબિટીસ અને બ્લડ પ્રેશરનું લાઇફટાઇમ સબસ્ક્રિપ્શન છે. રોગ તેણે પોતે નથી પસંદ કર્યો, બજારે તેને પીરસ્યો છે.

તમારી થાળીમાં શું પડ્યું છે તે તમારી પસંદગી નથી; એ કોઈ મલ્ટિનેશનલ બોર્ડરૂમનો સેલ્સ ટાર્ગેટ છે.