પ્રમાણસર ખર્ચનો નિયમ

કમાણી વધે એટલે માણસનો પગ જમીન પર નથી રહેતો. ખિસ્સામાં ચાર પૈસા વધારે આવ્યા કે તરત ખર્ચના દરવાજા પહોળા થઈ જાય છે. 'કમેન્સ્યુરેટ સ્પેન્ડિંગ' એટલે તમારી વાસ્તવિક આવક કે ઔકાત મુજબ પ્રમાણસર થતો ખર્ચ. આ કોઈ ભણેલા અર્થશાસ્ત્રીએ ઘડેલો ફેન્સી સિદ્ધાંત નથી, પણ નાણાકીય નીતિશાસ્ત્રનો સીધોસાદો નિયમ છે: જેટલી આવક, તેટલો જ ખર્ચ. આવક ઘટે ત્યારે ખર્ચ સંકોચાઈ જવો જોઈએ અને આવક સ્થિર હોય ત્યારે દેખાડો બંધ રહેવો જોઈએ. મોટાભાગના લોકો આ સાદું ગણિત ભૂલીને કાગળ પરની સફળતાને સાચું ધન માની બેસે છે.

આ શબ્દપ્રયોગ મૂળભૂત રીતે સરકારી બજેટ અને નાણાકીય નીતિઓમાંથી આવે છે. ટેક્સની આવક વધે તો યોજનાઓનો ખર્ચ વધારવો અને ખાધ વધે તો બજેટ કાપવું. અંગત જીવનમાં આ નિયમ શિસ્ત બની જાય છે. જ્યારે કંપની કે વ્યક્તિ પોતાની ભાવિ કમાણીની હવાઈ કલ્પનાઓ કરીને અત્યારથી જ બેફામ ખર્ચા શરૂ કરી દે છે, ત્યારે દેવાની ખાઈ ઊંડી થતી જાય છે. આવકનું કદ જોયા વિના ખર્ચનું વજન વધારવું એ નાણાકીય આત્મહત્યા સમાન છે.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બોલિવૂડ છે. કોઈ યુવાન હીરોની એક ફિલ્મ સો કરોડ કમાઈ જાય એટલે આખી માયાનગરી પાગલ થઈ જાય છે. આગામી પ્રોજેક્ટ માટે હીરો પોતાની ફી સીધી પાંચ ગણી કરી નાખે. પ્રોડ્યુસર પણ ભાન ભૂલીને વિદેશી લોકેશનો, અતિશય મોંઘા વીએફએક્સ અને નકામા પ્રમોશન પાછળ કરોડો રૂપિયા પાણીની જેમ વહાવવા લાગે. ફિલ્મની વાર્તામાં દમ ન હોય પણ સેટ લક્ઝુરિયસ બની જાય. પરિણામ એ આવે કે બોક્સ ઓફિસ પર બીજી ફિલ્મ પટકાય ત્યારે આખો પ્રોડક્શન હાઉસ દેવાળિયું ફૂંકે છે. એક સફળતાના જોરે કાયમી મોંઘવારી પાળવી એ અણસમજ છે.

આપણા મધ્યમવર્ગીય જીવનમાં પણ આ જ રોગ વળગ્યો છે. નોકરીમાં થોડું પ્રમોશન મળે એટલે લોકો તરત મોંઘી ગાડીની ઈએમઆઈ બાંધી લે છે. વાસ્તવિક બચત વધતી નથી, માત્ર દેખાડાનો સ્તર ઊંચો જાય છે. આવકના ગુણોત્તરમાં ખર્ચ ન વધે તો જ સંપત્તિ સર્જાય. કમાણી કરતાં ખર્ચ ક્યારેય મોટો ન હોવો જોઈએ.

ચાદર જોઈને પગ લંબાવવો એ જૂની કહેવત છે, પણ નવા જમાનામાં ચાદર ભાડાની હોય તોય લોકો પગ પહોળા કરે છે.