સહભોજનની શક્તિ

માણસ માત્ર ભૂખ સંતોષવા ખાતો નથી. સાથે બેસીને રોટલો તોડવો એ પ્રાચીન કાળથી સામાજિક ગુંદર રહ્યો છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આ ક્રિયાને 'કમેન્સેલિટી' કહે છે. લેટિન શબ્દ 'મેન્સા' એટલે ટેબલ. જે લોકો એક ટેબલ પર સાથે બેસીને અન્ન વહેંચે છે, તેમની વચ્ચે અજાણતા જ એકબીજા પર વિશ્વાસનું બંધન રચાઈ જાય છે. પ્રાણીઓ પોતાનો શિકાર છૂપાવીને ખાય છે, માણસ પોતાના સાથીદારોને બોલાવીને સાથે જમે છે. આ માત્ર ભોજન નથી, સુરક્ષા અને સમાનતાની મૌન સંધિ છે.

આ વિચાર નવો નથી. આદિમાનવના જમાનાથી ચાલ્યો આવે છે. સમાજશાસ્ત્રના પિતામહ એમિલ ડર્ખાઇમ અને ક્લાઉડ લેવી-સ્ટ્રોસ જેવા માનવશાસ્ત્રીઓએ નોંધ્યું કે પંક્તિભેદ તોડ્યા વિના કોઈ સમાજ કે સંગઠન લાંબું ટકી શકતું નથી. આધુનિક વ્યવસાય અને મનોવિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે કે માત્ર સ્ક્રીન સામે ઈમેઇલની આપ-લે કરવાથી કે કલાકોની મીટિંગો કરવાથી ટીમ બનતી નથી. ખરી વફાદારી ત્યારે જન્મે છે જ્યારે બંને પક્ષ એક જ કૂંડામાંથી કોળિયો ભરે છે.

આ વાતનું સાચું મહત્વ રમતગમતમાં જોવા મળે છે. પટિયાલાની નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ સ્પોર્ટ્સમાં રહેતા ભારતીય હોકી ટીમના ખેલાડીઓ જુઓ. પંજાબનો જટ્ટ, કેરળનો ખ્રિસ્તી, ઓડિશાનો આદિવાસી અને મણિપુરનો યુવાન. ભાષા અલગ, રાજકીય માન્યતાઓ અલગ, ઉછેર સાવ જુદો. જ્યાં સુધી આ છોકરાઓ મેસના ડાઇનિંગ હોલમાં સામસામે બેસીને એક જ તપેલીમાંથી દાળ અને રોટલી નથી વહેંચતા, ત્યાં સુધી મેદાન પર કોઈ કેમેસ્ટ્રી સર્જાતી નથી. ઓલિમ્પિકના પોડિયમ સુધી પહોંચવા માટે મેદાન પરના પાસ જેટલું જ યોગદાન મેસના ડાઈનિંગ ટેબલનું હોય છે. જ્યારે ભોજન વહેંચાય છે, ત્યારે અહંકાર ઓગળે છે.

આપણે સહભોજનનું મહત્વ ભૂલી ગયા છીએ. હવે ઘરોમાં ડાઇનિંગ ટેબલ માત્ર સામગ્રી મૂકવાનો અડ્ડો બની ગયું છે અને દરેક વ્યક્તિ પોતપોતાના રૂમમાં મોબાઈલ સામે બેસીને થાળી ખાલી કરે છે. ઓફિસમાં લોકો ડેસ્ક પર બેસીને પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા ચાવી જાય છે. પરિણામે આપણી વચ્ચે સંપર્ક છે, પણ સંબંધ નથી. સાથે જમવાની ના પાડવી એ ઇતિહાસમાં હંમેશા બહિષ્કારનું સૌથી મોટું હથિયાર રહ્યું છે. જો કોઈ માણસ સાથે અદ્રશ્ય દીવાલ તોડવી હોય, તો તેની સાથે કોઈ દલીલ ન કરો, બસ સાથે બેસીને અન્ન વહેંચો.

જે લોકો સાથે બેસીને મીઠું ખાઈ શકતા નથી, તેઓ કટોકટીમાં ક્યારેય એકબીજાની ઢાલ બની શકતા નથી.