કમાન્ડર્સ ઇન્ટેન્ટ

લશ્કરમાં એક જૂની કહેવત છે: દુશ્મન સામે પહેલી ગોળી છૂટે ત્યારે જ આખો પ્લાન કચરાપેટીમાં જતો રહે છે. નકશા પર દોરેલી યોજનાઓ મેદાનની ધૂળ સામે ટકી શકતી નથી. તો પછી યુદ્ધ જીતાય કેવી રીતે? જવાબ છે: 'કમાન્ડર્સ ઇન્ટેન્ટ'. આ કોઈ લાંબી ગાઇડલાઇન નથી. આ એક સ્પષ્ટ વાક્ય છે જે બતાવે છે કે અંતિમ લક્ષ્ય શું છે. રસ્તો ભલે ગમે તે બદલાય, આખરી પરિણામ શું મળવું જોઈએ તે દરેક સૈનિકના મગજમાં લોખંડની જેમ જડાયેલું હોવું જોઈએ.

આ વિચાર મૂળ જર્મન સૈન્ય પદ્ધતિ 'ઓફટ્રાગ્સટાક્ટિક'માંથી આવ્યો અને પછી અમેરિકી સેનાએ તેને સત્તાવાર સિદ્ધાંત બનાવ્યો. ચિપ અને ડેન હીથ નામના લેખકોએ તેમના પુસ્તક 'મેઇડ ટુ સ્ટિક'માં આ વિચારને કોર્પોરેટ મેનેજમેન્ટ માટે લોકપ્રિય બનાવ્યો. નિયમો પાળવા કરતાં નિર્ધારિત મકસદ સમજવો વધારે અગત્યનો છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ અણધારી પલટાય, ત્યારે નીચેનો માણસ ઉપરી સાહેબના આદેશની રાહ જોયા વગર જાતે સાચો નિર્ણય લઈ શકે, એ આ મોડેલનો મુખ્ય હેતુ છે.

આપણે ત્યાં મોટા ભાગના બોસ માઇક્રોમેનેજમેન્ટના રોગથી પીડાય છે. તેઓ કામનો મકસદ સમજાવવાને બદલે પગલાં ગણાવે છે: આમ જ કરજે, અહીં જ સહી લેજે. પછી જ્યારે વાસ્તવિકતા પ્લાનથી ઊંધી પડે, ત્યારે આખો સ્ટાફ હાથ જોડીને ઊભો રહી જાય છે. લાલફીતાશાહી અને આળસ આ જ ભૂલમાંથી જન્મે છે. જ્યાં સુધી લક્ષ્યની સ્પષ્ટતા નથી, ત્યાં સુધી માણસ માત્ર નિયમોની ઢાલ પાછળ છુપાશે.

અમદાવાદની એક મોટી હાઉસિંગ સોસાયટીનો દાખલો લો. ચોમાસામાં અચાનક બેઝમેન્ટમાં પાણી ભરાવા લાગ્યું. ચેરમેને સિક્યુરિટી સુપરવાઇઝરને સ્પષ્ટ 'કમાન્ડર્સ ઇન્ટેન્ટ' આપેલો હતો: 'ગમે તે થાય, ગાડીઓ ડૂબવી ન જોઈએ અને લિફ્ટની શાફ્ટમાં પાણી ન જવું જોઈએ.' હવે સુપરવાઇઝરે ચેરમેનને ફોન કરીને પરવાનગી ન માંગી. તેણે સોસાયટીના નિયમો તોડીને તાત્કાલિક બહારના ખાલી પ્લોટની દીવાલ તોડી નાખી અને પાણી વહાવી દીધું. કોઈ ગાડીને નુકસાન ન થયું. જો તેણે મિટિંગ બોલાવી હોત, તો કરોડોનું નુકસાન થયું હોત.

કામ કરવાની પદ્ધતિ ગૌણ છે, પરિણામ પ્રાથમિક છે. જે માણસ મકસદ સમજે છે, તેને દર પાંચ મિનિટે સાહેબની સલાહની જરૂર નથી પડતી.