કોમકાસ્ટ સમસ્યા

કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દ પહેલીવાર ક્યારે વાપર્યો તેનો કોઈ સત્તાવાર ઇતિહાસ નથી. આ કોઈ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક કોર્પોરેટ જગતની વરવી વાસ્તવિકતામાંથી જન્મેલો રૂઢિપ્રયોગ છે. અમેરિકાની જાયન્ટ કેબલ કંપની 'કોમકાસ્ટ' પોતાની અત્યંત ખરાબ ગ્રાહક સેવા અને ગ્રાહકોને અટકાવી રાખવાની જીદ માટે કુખ્યાત હતી. વિચાર સાદો છે. જ્યારે ગ્રાહક કે માણસ પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ જ ન બચે, ત્યારે વ્યવસ્થા તેને સુધરવાને બદલે સબડાવવાનું શરૂ કરે છે. તમે સિસ્ટમમાં પ્રવેશી સરળતાથી શકો છો, પણ બહાર નીકળવું લગભગ અશક્ય બની જાય છે.

આ મોનોપોલી એટલે કે એકાધિકારનું સૌથી ગંદું સ્વરૂપ છે. શરૂઆતમાં તમને લલચાવીને અંદર બોલાવવામાં આવે. એક વાર તમે જાળમાં ફસાયા, પછી તમારી ફરિયાદ સાંભળવાની કોઈને પડી નથી હોતી. સેવાનો સ્તર સતત ઘટતો જાય અને તમારી લાચારી વધતી જાય. જો તમે કનેક્શન કાપવા કે સંબંધ તોડવા જાવ, તો રસ્તામાં એટલા અવરોધો, શરતો અને માનસિક ત્રાસ ઊભો કરવામાં આવે કે તમે થાકીને કહો, ‘જે છે એ ચાલવા દો.’ લાચારીને જ સહમતી માની લેવાની આ કોર્પોરેટ બીમારી છે.

આ જ સિન્ડ્રોમ આપણા રૂઢિચુસ્ત લગ્ન અને નાત-જાતના માળખામાં સદીઓથી ધબકે છે. ધારો કે એક જ્ઞાતિનું ચોકઠું છે. દીકરા-દીકરીના લગ્ન ફક્ત પોતાની નાતમાં જ થવા જોઈએ એવો અણલખ્યો કાયદો. યુવાન પેઢી આ બંધિયાર વ્યવસ્થામાં પ્રવેશે છે. શરૂઆતમાં સમાજ પોતાની સુરક્ષા અને ઓળખનું માર્કેટિંગ કરે છે. પણ એક વાર લગ્ન થઈ ગયા પછી જો સંબંધ સડી જાય, તો બહાર નીકળવું નરક જેવું બની જાય છે.

છૂટાછેડા લેવા જાવ એટલે આખી નાત, વડીલો અને પંચાયત આડે આવે. અપમાન, સામાજિક બહિષ્કારનો ડર અને માનસિક ત્રાસ એટલો વધારી દેવામાં આવે કે માણસ ઘૂંટાઈને મરી જવાનું પસંદ કરે, પણ બહાર ન નીકળી શકે. સેવા કે સંતોષ શૂન્ય છે, પણ એક્ઝિટનો દરવાજો તાળાબંધી છે. પસંદગીનો અભાવ એ જ શોષણનું સૌથી મોટું લાયસન્સ બની જાય છે.

જ્યાં બહાર નીકળવાની કિંમત અસહ્ય બનાવી દેવાય, ત્યાં અંદર રહેવું એ વફાદારી નહીં પણ ગુલામી છે.