કોલિંગ્રિજ દ્વિધા

નવી વ્યવસ્થા જ્યારે જન્મે છે ત્યારે અંધારામાં તીર મારવા જેવું હોય છે. તેના લાંબા ગાળાના પરિણામો કોઈને ખબર નથી હોતા. જ્યારે તેના ખરા પરિણામો સામે આવે છે, ત્યારે તેને બદલવાનો કે રોકવાનો સમય વીતી ચૂક્યો હોય છે. આને કહેવાય કોલિંગ્રિજ દ્વિધા. શરૂઆતમાં તમારી પાસે નિયંત્રણ કરવાની પૂરી સત્તા હોય છે, પણ પૂરતી માહિતી હોતી નથી. છેલ્લે જ્યારે બધી માહિતી હાથમાં આવે છે, ત્યારે પરિવર્તન લાવવાની તમારી તાકાત ખતમ થઈ ચૂકી હોય છે.

બ્રિટિશ વિચારક ડેવિડ કોલિંગ્રિજે ૧૯૮૦માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સોશિયલ કંટ્રોલ ઓફ ટેકનોલોજી'માં આ કડવો નિયમ દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમણે ટેકનોલોજીના સંદર્ભમાં વાત કરી હતી, પણ આ નિયમ માનવજીવનના દરેક વળાંક પર એટલો જ સાચો પડે છે. સોશિયલ મીડિયા આવ્યું ત્યારે કોઈને ખબર નહોતી કે તે સમાજના માનસિક સ્વાસ્થ્યના લીરેલીરા ઉડાડી દેશે. આજે જ્યારે આખી દુનિયા સ્માર્ટફોનની ગુલામ બની ગઈ છે, ત્યારે કોઈ સરકાર કે કાયદો તેને પાછો વાળી શકતો નથી.

સંયુક્ત કુટુંબની રચનામાં આ દ્વિધા રોજ જોવા મળે છે. વડીલો જ્યારે જુવાન દીકરાના ઉડાઉ ખર્ચા કે નવી વહુની નાની-મોટી આદતો શરૂઆતમાં જુએ છે, ત્યારે આંખ આડા કાન કરે છે. લાગે છે કે હજી શરૂઆત છે, સંબંધો બગડશે, વાતનું વતેસર નથી કરવું. પૂરતી સમજ નથી હોતી કે આ નાની બાબત આગળ જતાં શું રંગ લાવશે. દસ વર્ષ પછી એ જ આદત આખા ઘરના ભાગલાનું કારણ બને છે. ત્યારે વડીલ પાસે સલાહ આપવાનું ડહાપણ હોય છે, પણ પરિસ્થિતિ સુધારવાની કોઈ સત્તા કે તાકાત બચતી નથી.

વ્યવસાય હોય કે અંગત જીવન, આ સિદ્ધાંત આપણને ચેતવે છે. પ્રારંભિક તબક્કે સાવધાની રાખવી અઘરી લાગે છે કારણ કે ભવિષ્ય દેખાતું નથી. મોડા પડ્યા પછી અફસોસ કરવો સહેલો બને છે કારણ કે નુકસાન દેખાઈ રહ્યું હોય છે. જે શરૂઆતમાં નિયંત્રણ બહાર છે, તે અંતમાં વિનાશ સર્જે છે.

નિયંત્રણ ત્યારે શક્ય હતું જ્યારે સમજ નહોતી; સમજ ત્યારે આવી જ્યારે હાથમાંથી બધું સરકી ગયું હતું.