વિચારોની ફ્રેમ બદલવાની કળા

ઘટના ક્યારેય તમને દુઃખી કરતી નથી. ઘટના વિશેનો તમારો અર્થ તમને ચૂંથે છે. એક જ ફોટોગ્રાફ સુંદર લાગે કે ભયાનક, એ નક્કી કરે છે તેની ફ્રેમ. મનોવિજ્ઞાનમાં આને કોગ્નિટિવ રિફ્રેમિંગ કહે છે. પોતાના વિચારોનો કેમેરો સહેજ ખસેડીને પરિસ્થિતિને સાવ નવા દ્રષ્ટિકોણથી જોવાની આ કળા છે. આ કોઈ સસ્તી પૉઝિટિવ થિંકિંગની ગુલાબી ગોળી નથી. વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને તેની બિનજરૂરી કડવાશ ખંખેરી નાખવાનું ઓજાર છે.

આ વિચાર મનોચિકિત્સાના પિતામહ એરોન બેક અને આલ્બર્ટ એલિસના સંશોધનોમાંથી આવ્યો. ૧૯૬૦ના દાયકામાં શરૂ થયેલી કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપીનો આ પાયો છે. માણસનું મગજ કોઈ પણ તકલીફને તરત આપત્તિ માની લેવાની આદત ધરાવે છે. કટોકટી વખતે મન એક જ અર્થ પકડીને બેસી જાય છે. રિફ્રેમિંગ તમને સવાલ પૂછતાં શીખવે છે: શું આ જ એકમાત્ર સત્ય છે? આનો બીજો કોઈ રચનાત્મક અર્થ નીકળી શકે?

આપણા ઘરસંસારમાં આ કળા ન હોય તો રોજ મહાભારત સર્જાય છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો કજિયો મોટા ભાગે ખોટી ફ્રેમનું પરિણામ હોય છે. ધારો કે વહુ રસોઈમાં મીઠું ઓછું નાખે છે. સાસુ વિચારે છે, 'આ છોકરી મારું અપમાન કરવા જાણીજોઈને આવું કરે છે.' આ એક ઝેરી ફ્રેમ છે. હવે આ જ ઘટનાને રિફ્રેમ કરો: 'તેના પિયરમાં કદાચ ઓછું મીઠું ખાવાનો રિવાજ હશે, અથવા તે આજે ઑફિસના કામમાં થાકેલી છે.' દ્રશ્ય બદલાતું નથી, પણ ઘરમાં ક્લેશની જગ્યાએ શાંતિ બચી જાય છે.

પતિ મોડી રાત્રે થાકીને ઘેર આવે અને પત્ની સાથે વાત કર્યા વગર સૂઈ જાય ત્યારે પત્ની ધારી લે છે કે તેને હવે મારામાં રસ નથી. હકીકત માત્ર એટલી જ હોય કે ઑફિસમાં બૉસ સાથે ઘર્ષણ થયું છે. અર્થઘટન તમારું છે, અને એ જ તમારી શાંતિ નક્કી કરે છે. પરિસ્થિતિ બહારથી બદલાતી નથી. ચશ્માનો કાચ સાફ કરવો પડે છે.

ચિત્ર બદલવાની તાકાત ન હોય ત્યારે ફ્રેમ બદલી નાખવી, ડહાપણ આનું જ નામ છે.