જ્ઞાનાત્મક ગરીબી

ખિસ્સા ખાલી હોય ત્યારે માણસ ગરીબ ગણાય છે. પણ મગજ ખાલી હોય ત્યારે? એનાથી પણ ખરાબ હાલત ત્યારે થાય જ્યારે મગજ પાસે વિચારવાની ઊર્જા જ ન બચે. આ સ્થિતિને અંગ્રેજીમાં 'કોગ્નિટિવ પોવર્ટી' એટલે કે જ્ઞાનાત્મક ગરીબી કહે છે. માણસની નિર્ણય લેવાની શક્તિ, ઊંડું વિચારવાની ક્ષમતા અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની મર્યાદા અમુક ચોક્કસ માત્રામાં જ હોય છે. જ્યારે રોજિંદી ચિંતાઓ, બિનજરૂરી ઉત્તેજના કે માનસિક બોજ આખી મૂડી ચૂસી લે, ત્યારે મગજ નાદાર બની જાય છે. ગરીબી માત્ર રૂપિયાની નથી હોતી, સમજણની પણ હોય છે.

અર્થશાસ્ત્રી સેંધિલ મુલ્લાઇનાથન અને મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્ડર શફીરે પુસ્તક 'સ્કાર્સિટી'માં માનસિક બેન્ડવિડ્થના અભાવની વિગતવાર ચર્ચા કરી છે. તેમનો મૂળ તર્ક એવો હતો કે જ્યારે મગજ સતત અછત કે દબાણની સ્થિતિમાં જીવે છે, ત્યારે તેની તાર્કિક વિચારણા કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. આ વિચાર માત્ર નાણાકીય મુશ્કેલી પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો. આજના ઇન્ફોર્મેશન યુગમાં બિનજરૂરી માહિતીનો ઢગલો પણ માણસને એટલો જ માનસિક રીતે કંગાળ બનાવી રહ્યો છે.

આ ગરીબી ભયાનક પરિણામ લાવે છે. જ્યારે આપણી પાસે વિચારવાનો સમય કે ઊર્જા નથી હોતી, ત્યારે આપણે સૌથી સરળ અને સસ્તી પ્રતિક્રિયા આપીએ છીએ. ગુસ્સો કરવો, પૂર્વગ્રહ રાખવો અને અફવાઓ માની લેવી એ માનસિક ગરીબીના સીધા લક્ષણો છે. લાંબા ગાળાના સાચા નિર્ણયો લેવા માટે શાંત મગજ જોઈએ. પણ સતત દોડતું મન તાત્કાલિક રાહત શોધે છે અને વારંવાર ખોટા ખાડામાં પડે છે.

સાંજના સમયે તમારા ઘરનું દ્રશ્ય જુઓ. ટીવી પર સમાચારની ચેનલ ચાલુ છે, જ્યાં ચાર લોકો એકબીજા પર રાડો પાડી રહ્યા છે. હાથમાં સ્માર્ટફોન છે, જેમાં વૉટ્સએપ પર સવારથી સાંજ સુધી વીસ નકામા મેસેજ અને ભડકાઉ વીડિયો આવ્યા છે. દિવસભર ઓફિસમાં કાગળો ઉથલાવીને થાકેલો માણસ રાત્રે આ ગંદકી પોતાના મગજમાં રેડે છે. પરિણામ? તેને દેશના મૂળભૂત પ્રશ્નો વિચારવાની તાકાત નથી રહેતી. તે માત્ર સનસનાટીમાં તણાય છે. એ નક્કી નથી કરી શકતો કે સાચું શું અને જૂઠું શું. આ જ અસલી જ્ઞાનાત્મક ગરીબી છે.

જે માણસ પાસે પોતાના વિચારો ખરીદવાની ફુરસદ નથી, તે બીજાના સડેલા મંતવ્યો ઉધાર લઈને જીવે છે.