જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિ

મગજ ઘણીવાર વાસ્તવિકતાનો અરીસો નથી હોતું, પણ મેળામાં મૂકેલો વાંકોચૂંકો કાચ હોય છે. વસ્તુ જેવી છે તેવી દેખાવાને બદલે ચહેરો વિકૃત થઈને દેખાય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને કોગ્નિટિવ ડિસ્ટોર્શન કહે છે. આપણું મન જ્યારે પોતાની જ બનાવેલી નકારાત્મક, અતિશયોક્તિભરી કે ખોટી દલીલોને સાચું સત્ય માની લે, ત્યારે આ વિકૃતિ જન્મે છે. પરિસ્થિતિ બહાર ખરાબ નથી હોતી, અંદરનું ચશ્મું ધૂંધળું થઈ ગયું હોય છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોચિકિત્સક એરોન બેકે ૧૯૬૦ના દાયકામાં વિકસાવ્યો અને પાછળથી ડેવિડ બર્ન્સે પોતાના પુસ્તક દ્વારા ઘરેઘરે પહોંચાડ્યો. માણસ દુઃખી એટલા માટે નથી થતો કે તેની સાથે કશું અણધાર્યું બન્યું, પણ એટલા માટે થાય છે કે તે ઘટનાનું અર્થઘટન જ ખોટું કરે છે. કાં તો બધું જ સારું અથવા બધું જ પૂરું—વચ્ચેનું કશું નહીં. એક ભૂલ થઈ એટલે આખી જિંદગી નિષ્ફળ, એવી બાળબોધ માન્યતામાં બુદ્ધિમાન લોકો પણ ફસાય છે.

આ વિકૃતિઓની કિંમત માણસ અંદરથી ચૂકવે છે. સતત ચિંતા, હીનભાવના અને કાલ્પનિક ડર. જે માણસ આ જાળમાં ફસાયો હોય તે સામેવાળાના મનના વિચારો વાંચવાનો દાવો કરવા માંડે છે. બોસ માત્ર માથું ખંજવાળતો હોય તો પણ આ ભાઈ માની લેશે કે મારી નોકરી ગઈ. ભવિષ્ય હજુ બન્યું નથી, છતાં તે પોતાની કાળી આગાહીઓ સાચી માનીને વર્તમાનમાં જ કલ્પાંત કરવા લાગે છે.

આપણા દેશમાં આનું સૌથી ચોખ્ખું ઉદાહરણ ક્રિકેટની પીચ પર દેખાય છે. ધારો કે એક આશાસ્પદ બેટ્સમેન સતત બે ઇનિંગ્સમાં શૂન્ય રને આઉટ થઈ ગયો. ટેક્નિકમાં કોઈ મોટી ખામી નથી, પણ મગજ વિકૃતિના રવાડે ચડી જાય છે. તે વિચારવા લાગે છે, હવે મારી કારકિર્દી ખતમ, હું ક્યારેય રન નહીં બનાવી શકું, કેપ્ટન મને નફરત કરે છે. એક સામાન્ય ખરાબ સ્પેલને આખરી વિનાશ માની લેવાની આ માનસિક બીમારી છે. મેદાન પર બોલ નહીં, ખેલાડીનો પોતાનો વિચાર તેને બોલ્ડ કરે છે.

મગજ જે કહે તે બધું સાચું માનવાની જરૂર નથી; ઘણીવાર આપણો સૌથી મોટો છેતરપિંડી કરનાર અંદર જ બેઠો હોય છે.