ગતિનું વિષચક્ર

તમે ઝડપ વધારો છો સમય બચાવવા માટે, પણ દિવસના અંતે સમય ઘટતો જ જાય છે. આ કોઈ માનસિક ભ્રમ નથી, આધુનિક દુનિયાનું એક ક્રૂર ચક્ર છે. જર્મન સમાજશાસ્ત્રી હાર્ટમુટ રોઝાએ આ પ્રક્રિયાને બહુ બારીકાઈથી સમજાવી છે. તેમના મતે આધુનિકતા ત્રણ પૈડાં પર દોડે છે: ટેકનોલોજીની ઝડપ, સામાજિક પરિવર્તનની ઝડપ અને રોજિંદા જીવનની ગતિ. આ ત્રણેય એકબીજાની પૂંછડી પકડીને ગોળ ગોળ ફરે છે. એકની ગતિ વધે એટલે બાકીના બે આપોઆપ દોડવા માંડે છે.

પહેલા ટેકનોલોજી આવે છે જેથી કામ ઝડપથી પતે. ગાડીઓ ઝડપી થઈ, ઈન્ટરનેટ આવ્યું, સંદેશાઓ પળવારમાં પહોંચવા લાગ્યા. પણ એનાથી નવરાશ ન મળી. ટેકનોલોજીએ સંબંધો, નોકરીઓ અને જીવનશૈલી બદલવાની ઝડપ વધારી દીધી. જૂની રીતો રાતોરાત નકામી બનવા લાગી. હવે સમાજ જો ઝડપથી બદલાય, તો ટકી રહેવા માટે માણસે પોતાના રોજિંદા જીવનની ગતિ પણ વધારવી પડે. માણસ વધુ દોડે એટલે તેને ફરીથી વધુ ઝડપી ટેકનોલોજીની જરૂર પડે. આ એક એવો ટ્રેડમિલ છે જે ક્યારેય થોભતો નથી.

આ ચક્રને સમજવું હોય તો આજના ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણી પ્રચાર તરફ નજર નાખો. વીસ વર્ષ પહેલાં ચૂંટણી ધીમી અને સ્થિર પ્રક્રિયા હતી. ગામડાઓમાં ખાટલા પરિષદ થતી, મહિનાઓ સુધી ચોપાનિયાં વહેંચાતાં અને મુદ્દાઓ મહિનાઓ સુધી ચર્ચાતા. પછી સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયા આવ્યા. માહિતી પહોંચાડવાની ટેકનિકલ ઝડપ વધી. પરિણામે જાહેર જનતાનું ધ્યાન બદલાવાની ગતિ પવન કરતાં પણ તેજ થઈ ગઈ.

આજે નેતાઓ અને પક્ષો ચોવીસે કલાક ચૂંટણી મોડમાં જીવે છે. સવારે એક વિવાદ ઊભો થાય, બપોરે ટીવી સ્ટુડિયોમાં ચર્ચા થાય, સાંજે ટ્વિટર પર ટ્રેન્ડ બદલાઈ જાય અને રાત્રે નવો મુદ્દો જન્મે. પાંચ વર્ષની નીતિઓ વિચારવાનો કોઈની પાસે સમય નથી, કારણ કે આવતી કાલની હેડલાઇન મેનેજ કરવાની છે. પક્ષોએ વોટ્સએપ ગ્રૂપ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના સહારે વધુ સ્પીડ પકડવી પડે છે. આખું તંત્ર શ્વાસ લીધા વગર દોડે છે, પણ સરવાળે કોઈ ક્યાંય પહોંચતું નથી.

જે ઝડપ તમને મુક્ત કરવા આવી હતી, એ જ હવે તમારી નવી જેલ બની ગઈ છે.