ચેલેન્જર હોનારત સિન્ડ્રોમ

૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૮૬ના રોજ અમેરિકાનું સ્પેસ શટલ ‘ચેલેન્જર’ ઉડાન ભર્યાની ૭૩ સેકન્ડમાં આકાશમાં ફાટી પડ્યું. સાત અંતરિક્ષ યાત્રીઓ જીવતા સળગી ગયા. તપાસ થઈ ત્યારે બહાર આવ્યું કે અકસ્માત માત્ર એક રબરની ‘ઓ-રિંગ’ તૂટવાથી નહોતો થયો. અસલ ખામી નાસાના મેનેજમેન્ટમાં હતી. એન્જિનિયરો જાણતા હતા કે ઠંડીમાં આ રબર સીલ કામ નહીં કરે. એમણે ઉપરી અધિકારીઓને ચેતવ્યા પણ ખરા. પણ ઉપર બેઠેલા બાબુઓને લોન્ચિંગ મુલતવી રાખવું પોસાય તેમ નહોતું. જિદ્દ, ટાર્ગેટ અને સામાજિક દબાણમાં વિજ્ઞાન હારી ગયું.

સમાજશાસ્ત્રી ડિયાન વોને આ દુર્ઘટના પરથી એક શબ્દ આપ્યો: ‘સામાન્યીકરણની બીમારી’. સિસ્ટમમાં રહેલી ગંભીર ખામીઓને જ્યારે વારંવાર નજરઅંદાજ કરવામાં આવે, ત્યારે એક દિવસ એ ખામીઓ સામાન્ય નિયમ બની જાય છે. લોકો માનવા લાગે છે કે અગાઉ દસ વાર વાંધો નહોતો આવ્યો, તો આ વખતે પણ નહીં આવે. સત્ય જાણતા માણસો મૌન ધારણ કરી લે છે. ઉપરી સાહેબને નારાજ ન કરવાની આદત આખી સંસ્થાને કબ્રસ્તાનમાં ફેરવી નાખે છે.

આ માત્ર રોકેટ સાયન્સ નથી, માનવીય નબળાઈ છે. આપણી સોસાયટીઓ, કંપનીઓ અને પરિવારોમાં આ રોજ બને છે. આપણને કડવું સત્ય બોલવા કરતાં ખોટી શાંતિ જાળવવી વધુ અનુકૂળ લાગે છે. ‘બધું બરાબર ચાલે છે’નો દેખાવ કરવો એ વિનાશનું પહેલું પગથિયું છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબની રચના જુઓ. ઘરના વડીલ વેપારમાં ખોટા નિર્ણયો લેતા હોય છે. નવી પેઢીનો દીકરો સમજે છે કે પિતાજી વ્યાજે રૂપિયા લાવીને ખાડામાં ઉતરી રહ્યા છે. પણ ઘરમાં એવો માહોલ હોય છે કે ‘મોટા માણસ સામે બોલાય નહીં’. પરિવારના બાકીના સભ્યો માથું હલાવીને સંમતિ આપ્યા કરે છે. બધાને ખબર છે કે જહાજ ડૂબી રહ્યું છે, છતાં મોભો સાચવવા ખોટું હાસ્ય ચાલુ રહે છે. છેવટે આખું ખાનદાન દેવામાં ડૂબે છે ત્યારે બધા હાથ ઘસે છે. આ જ ચેલેન્જર હોનારત છે.

મોટા સાહેબ કે ઘરના વડીલને ખુશ રાખવા બોલાયેલું મૌન, હંમેશાં મોટી કિંમત વસૂલે છે.