મનોરંજન હિંસાનો કેથાર્સિસ સિદ્ધાંત

સ્ક્રીન પર લોહી વહેતું જોઈને માણસ શાંત થાય છે કે વધુ હિંસક બને છે? કેથાર્સિસ સિદ્ધાંત દાવો કરે છે કે કાલ્પનિક હિંસા જોવાથી અંદરનો આક્રોશ બહાર નીકળી જાય છે. મન હળવું થાય છે. ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલે નાટકો વિશે આ વાત કહી હતી. સદીઓ પછી મનોવૈજ્ઞાનિક સીમોર ફેશબેકે આ વિચારને ફિલ્મો અને ટેલિવિઝન સાથે જોડીને લોકપ્રિય બનાવ્યો. દલીલ સરળ હતી: જો માણસ પડદા પર વિલનનું ગળું કપાતું જોઈ લે, તો એણે વાસ્તવિક દુનિયામાં કોઈનું ગળું કાપવાની જરૂર રહેતી નથી.

આ વાત સાંભળવામાં જેટલી મીઠી લાગે છે, હકીકતમાં એટલી જ પોકળ સાબિત થઈ છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે હિંસા જોવા માત્રથી ક્રોધ ઓગળતો નથી, ઊલટાનો એને ઘી મળે છે. તમે જે રોજેરોજ જુઓ છો, એ ધીમે ધીમે સામાન્ય બની જાય છે. આંખો ક્રૂરતા ટેવાઈ જાય છે. આ વિચાર માત્ર ફિલ્મ નિર્માતાઓને પોતાનો હિંસક કન્ટેન્ટ વેચવાનું બહાનું આપે છે. સમાજ માને છે કે એ મનનો કચરો સાફ કરી રહ્યો છે, પણ હકીકતમાં એ કચરો મગજમાં સંગ્રહાઈ રહ્યો હોય છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ ખેલ રોજ સાંજે સાતથી દસ વાગ્યા વચ્ચે ભજવાય છે. ડ્રોઇંગરૂમમાં બેસીને સાસુ-વહુ ટીવી પર પારિવારિક ષડયંત્રોવાળી સીરિયલો જુએ છે. ત્યાં ઝેર ઘોળાય છે, સંબંધોના ખુલ્લેઆમ ગળાં કપાય છે અને અરસપરસ વેર વહેંચાય છે. બંને પક્ષે એવો વહેમ હોય છે કે આ બધું માત્ર ટાઈમપાસ છે, દિવસભરનો થાક ઉતારવાનો રસ્તો છે. પણ રાત્રે સૂતી વખતે એ જ નકારાત્મકતા ડાઇનિંગ ટેબલ પર છલકાય છે. નાની વાતમાં અવિશ્વાસ જાગે છે. સ્ક્રીન પર જોયેલું વેર વાસ્તવિક સંબંધોમાં શંકા બનીને ઘૂસી જાય છે.

મનને શાંત કરવા માટે હિંસા પીરસવી એ આગ ઓલવવા માટે કેરોસીન છાંટવા જેવી ભૂલ છે. કલ્પના અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેની ભેદરેખા પાતળી છે. તમે જે હિંસાને કેથાર્સિસ માનીને ગળી જાઓ છો, એ જ હિંસા થોડા દિવસ પછી તમારા સ્વભાવમાં બોલવા લાગે છે.

ઝેરી નાટક જોઈને ક્યારેય કોઈનું દિલ નિર્મળ નથી બનતું; નશો ઊતરી ગયા પછી પણ કડવાશ જીભ પર જ રહી જાય છે.