કેટાલેક્સી

કોઈ એક વ્યક્તિ કે સરકાર આખી દુનિયા ચલાવી શકતી નથી. બજાર કોઈ એક ધ્યેય માટે કામ કરતું નથી. અર્થશાસ્ત્રી ફ્રેડરિક હાયકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ વ્યવસ્થા માટે 'કેટાલેક્સી' શબ્દ લોકપ્રિય બનાવ્યો. પ્રાચીન ગ્રીક શબ્દ 'કેટાલેક્ટીન' પરથી આ નામ આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે અજાણી વ્યક્તિ સાથે વેપાર કરવો કે દુશ્મનને દોસ્ત બનાવવો. પરંપરાગત અર્થતંત્રમાં એક પરિવાર કે કંપનીની જેમ સહિયારું લક્ષ્ય હોય છે. કેટાલેક્સીમાં કોઈ સામાન્ય લક્ષ્ય હોતું નથી. અહીં લાખો અજાણ્યા લોકો પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે કામ કરે છે અને અનાયાસે એક વિશાળ વ્યવસ્થા ઊભી થાય છે.

આ વિચારનું મૂળ ઑસ્ટ્રિયન સ્કૂલના અર્થશાસ્ત્રમાં છે. લુડવિગ વૉન મિસેસે ભાવ નિર્ધારણની પ્રક્રિયા સમજાવવા 'કેટાલેક્ટિક્સ' શબ્દ વાપર્યો હતો. હાયકે તેને સમાજશાસ્ત્ર અને રાજકારણ સુધી લંબાવ્યો. તેમનો તર્ક સીધો હતો: સમાજ એ કોઈ ફેક્ટરી નથી કે જેને ઉપર બેઠેલો કમાન્ડર દોરી શકે. લોકો પોતાની અંગત માહિતી અને સ્થાનિક જરૂરિયાતના આધારે નિર્ણયો લે છે. ભાવ, નફો અને નુકસાન એ સંકેતો છે, આદેશો નથી. જ્યાં કોઈ કેન્દ્રીય સૂત્રધાર નથી, ત્યાં આપોઆપ સર્જાતી સુમેળભરી વ્યવસ્થા એટલે કેટાલેક્સી.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે જ્યારે પણ કોઈ શાસક આખી વ્યવસ્થાને પોતાના નિયંત્રણમાં લેવાની કોશિશ કરે છે, ત્યારે અરાજકતા ફેલાય છે. કેટાલેક્સી આપણને શીખવે છે કે સૌથી જટિલ સિસ્ટમો ટોપ-ડાઉન આદેશોથી નહીં, પણ બોટમ-અપ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓથી જાતે સંતુલન મેળવે છે. બજારની જેમ જ માહિતીની દુનિયા પણ કોઈ એક રિમોટ કંટ્રોલથી ચાલતી નથી.

સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપનું અર્થતંત્ર આનું જીવંત ભારતીય ઉદાહરણ છે. કોઈ એક એડિટર કે મંત્રી નક્કી નથી કરતો કે આજે ભારતમાં કયો મુદ્દો વાયરલ થશે. દિલ્હીનો પત્રકાર, સુરતનો હીરાઘસુ અને પટનાનો વિદ્યાર્થી પોતાના અંગત રસ મુજબ મેસેજ ફોરવર્ડ કરે છે, વીડિયો જુએ છે કે ટ્વીટ કરે છે. આ લાખો મગજના છૂટાછવાયા નિર્ણયો ભેગા થઈને એક ટ્રેન્ડ બનાવે છે. ટીવી ન્યૂઝ ચેનલો આ ટ્રેન્ડ જોઈને પોતાની સાંજના પ્રાઇમ ટાઇમની ચર્ચા ગોઠવે છે. કોઈ પણ આયોજન વિના એક આખું ન્યૂઝ નેરેટિવ આપોઆપ જન્મ લઈ લે છે.

વ્યવસ્થા બનાવવા માટે હંમેશાં કોઈ માલિકની જરૂર હોતી નથી; અરાજકતામાંથી પણ વ્યવસ્થા ઊગી નીકળે છે.