કાર્નિઝમ

કૂતરાને આપણે ઘરમાં પાળીએ છીએ અને ગાય કે બકરાને કાપીને ખાઈ જઈએ છીએ. આ ભેદભાવ કોઈ કુદરતી નિયમ નથી, એક વિચારધારા છે. સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક મેલાની જોયે ૨૦૦૧માં આ માનસિકતાને 'કાર્નિઝમ' નામ આપ્યું. તેમણે ૨૦૦૯ના પુસ્તકમાં બતાવ્યું કે માંસાહાર માત્ર આદત નથી, એક અદ્રશ્ય માન્યતા પ્રણાલી છે. માણસ પોતાના મનમાં પ્રાણીઓના બે ભાગ પાડી દે છે—પ્રેમ કરવા લાયક અને પ્લેટમાં પીરસવા લાયક.

આ વિચારધારા બહુ હોશિયારીથી કામ કરે છે. સમાજ આપણને શીખવે છે કે અમુક હિંસા સામાન્ય છે, કુદરતી છે અને અનિવાર્ય છે. પશ્ચિમમાં ડુક્કર ખાવું એ સામાન્ય છે પણ કૂતરો ખાવો એ અમાનવીય ગણાય. દક્ષિણ કોરિયામાં કૂતરાનું માંસ પણ વેચાય. ભારતમાં ગાય પવિત્ર છે, પણ ચિકન અને બકરા કાપવા સામે કોઈ મોટો હોબાળો થતો નથી. ક્રૂરતા એ જ છે, માત્ર પીડિત પ્રાણીનું લેબલ બદલાઈ જાય છે.

આ માત્ર ખોરાકનો સવાલ નથી. આપણી પસંદગીની પાછળ રહેલી અંધ માન્યતાઓનો મામલો છે. માણસ જ્યારે અનુકૂળતા મુજબ નૈતિકતા બદલે ત્યારે તે પોતાના દંભને 'પરંપરા' કહી દે છે. પોતાના સ્વાર્થ માટે ચોક્કસ જાતિ કે વર્ગનું શોષણ સામાન્ય ગણવું અને બીજા માટે આંસુ સારવાં—આ માનસિક પાયો કાર્નિઝમમાંથી આવે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નજર નાખો. એક કટ્ટર જૈન કે શાકાહારી ગુજરાતી વેપારી ઘરે ડુંગળી પણ ખાતો નથી. પરંતુ પોર્ટફોલિયો બનાવતી વખતે તે મરીન એક્સપોર્ટ, લેધર ઉત્પાદન કે પોલ્ટ્રી ફાર્મિંગ કંપનીઓના શેરમાં કરોડો રૂપિયા રોકે છે. તેના માટે તે માત્ર 'નફો' છે, પાપ નથી. પૈસા સામે આવે ત્યારે હિંસા અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. શેરબજારનો આ ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ કાર્નિઝમનું આધુનિક અને આર્થિક સ્વરૂપ છે.

જે હિંસાથી તમને નફો કે સ્વાદ મળે, સમાજ તેને સંસ્કૃતિનું લેબલ લગાવીને વેચી મારે છે.