કેપ્ટન કિર્ક સિદ્ધાંત

શુદ્ધ તર્ક ક્યારેક માણસને લકવો મારી દે છે. માત્ર લાગણી માણસને ખાડામાં ધકેલે છે. સફળ નિર્ણય લેવા માટે આ બંને વચ્ચે એક પુલ જોઈએ. વિજ્ઞાન લેખક માઈકલ શર્મરે ડિસેમ્બર ૨૦૦૨માં 'સાયન્ટિફિક અમેરિકન' મેગેઝિનમાં આ વાત સમજાવવા માટે ટેલિવિઝન શ્રેણી 'સ્ટાર ટ્રેક'ના કાલ્પનિક પાત્રોનો ઉપયોગ કર્યો. એક તરફ સ્પૉક છે, જે ઠંડો અને અતિ-તાર્કિક છે. બીજી તરફ ડૉક્ટર મેકકોય છે, જે અતિ-ભાવુક અને આવેગશીલ છે. આ બંને અંતિમોની વચ્ચે કેપ્ટન કિર્ક બેસે છે. તે બંનેને સાંભળે છે, પણ નિર્ણય પોતાની ગૂઢ કોઠાસૂઝથી લે છે. આને કેપ્ટન કિર્ક સિદ્ધાંત કહે છે.

આ નિયમનો સીધો અર્થ એ છે કે બુદ્ધિ અંતર્જ્ઞાનને દિશા આપે અને અંતર્જ્ઞાન બુદ્ધિને દોડાવે. જો તમે માત્ર એક્સેલ શીટ અને આંકડા પર બેસી રહો, તો કોઈ નવો વિચાર ક્યારેય જન્મશે નહીં. ગણતરી તમને સલામત રાખશે, પણ મહાન નહીં બનાવે. બીજી બાજુ જો તમે માત્ર છાતીના ધબકારા સાંભળીને જંગલમાં કૂદી પડો, તો નાશ નિશ્ચિત છે. મગજ અને પેટના આંતરડા વચ્ચે એક સતત સંવાદ ચાલવો જોઈએ.

આપણા ઉદ્યોગજગતમાં આ રોગ બહુ વ્યાપક છે. બોર્ડરૂમમાં બે પ્રકારના લોકો હોય છે. એક એમબીએ થયેલા એનાલિસ્ટો, જે પાવરપોઇન્ટ સ્લાઇડ અને માર્કેટ ડેટા સિવાય બીજું કશું સ્વીકારતા નથી. બીજા જૂના જમાનાના પ્રમોટરો, જે કેવળ 'મારી છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય કહે છે' કહીને કરોડો રૂપિયા ફૂંકી મારે છે. ખરી સફળતા ત્યારે મળે છે જ્યારે આ બંને ભેગા થાય. જે પ્રોડક્ટનો ગ્રાહક સાથે ભાવનાત્મક સંબંધ નથી, તે ગમે તેટલા સચોટ આંકડા છતાં બજારમાં પિટાઈ જાય છે.

ધારો કે મુંબઈની એક જૂની એફએમસીજી કંપની નવો સાબુ લોન્ચ કરવા માંગે છે. રિસર્ચ ટીમ કાગળ પર સાબિત કરે છે કે કેમિકલ પરફેક્ટ છે અને કિંમત ઓછી છે. બ્રાન્ડ મેનેજરને લાગે છે કે ભારતીય ગૃહિણી માટે આ સુગંધમાં કોઈ આત્મા નથી. જો મેનેજિંગ ડિરેક્ટર કેપ્ટન કિર્ક બને, તો તે આંકડાની ચોકસાઈ વાપરશે પણ અંતિમ લીલી ઝંડી પેલી ગ્રાઉન્ડ લેવલની સમજણથી આપશે. સફળ બ્રાન્ડ્સ સ્પ્રેડશીટમાંથી નહીં, માનવ વર્તણૂકની સહજ સમજણમાંથી ઊભી થાય છે.

આંકડા રસ્તો બતાવે છે, પણ વળાંક લેવાની હિંમત હંમેશાં અંતરના અવાજમાંથી આવે છે.