કેમ્પબેલનો નિયમ

જ્યારે કોઈ આંકડાને તમે સફળતાનું અંતિમ માપદંડ બનાવી દો છો, ત્યારે માણસો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે અને આંકડો સેટ કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આ કેમ્પબેલનો નિયમ છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ડોનાલ્ડ ટી. કેમ્પબેલે ૧૯૭૬ના એક સંશોધન લેખમાં આ વાત બહુ ધારદાર રીતે મૂકી હતી. જો કોઈ સામાજિક કે વહીવટી નિર્ણય માત્ર ને માત્ર આંકડાકીય માપદંડ પર લેવાશે, તો એ આંકડો પોતે જ ભ્રષ્ટ થઈ જશે. માપવાની સિસ્ટમ જ મૂળ હેતુનું ગળું ઘોંટી નાખશે.

આ નિયમ ગુડહાર્ટના નિયમ જેવો લાગે, પણ કેમ્પબેલનો ઝોક સામાજિક સંસ્થાઓના નૈતિક પતન તરફ છે. શાળાઓમાં પરિણામ સુધારવા માટે શિક્ષકો નબળા વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષામાંથી ગેરહાજર રખાવે છે. હોસ્પિટલમાં મૃત્યુદર ઘટાડવા માટે ગંભીર દર્દીઓને દાખલ કરવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે છે. પોલીસ ચોપડે ગુના ઓછા બતાવવા માટે એફઆઈઆર નોંધવાનું ટાળે છે. જ્યારે માપદંડ જ લક્ષ્ય બની જાય, ત્યારે સંસ્થાની પ્રામાણિકતા ખતમ થઈ જાય છે. લોકો સિસ્ટમને છેતરવાનું શીખી જાય છે.

આ આપત્તિ જોવી હોય તો હિન્દી સિનેમા તરફ નજર નાખો. એક જમાનો હતો જ્યારે ફિલ્મ સારી છે કે ખરાબ તે દર્શકના અનુભવ પરથી નક્કી થતું. પછી બોલિવૂડમાં '૧૦૦ કરોડ ક્લબ'નો આંકડો આવ્યો. ફિલ્મની ગુણવત્તા માપવાનો એકમાત્ર સ્કેલ બોક્સ ઓફિસ કલેક્શન બની ગયો. પરિણામે શું થયું? સ્ક્રીપ્ટ, અભિનય અને સંગીત કચરાપેટીમાં ગયા. નિર્માતાઓએ પહેલા વીકેન્ડમાં જ આંકડો મોટો કરવા માટે થિયેટરો આખા ખરીદી લેવાના શરૂ કર્યા, બનાવટી ટિકિટ બુકિંગના પીઆર સ્ટંટ કર્યા અને સડેલા મસાલા પીરસ્યા. આંકડો મોટો થયો, પણ સિનેમા મરી ગયું.

કોઈપણ ક્ષેત્ર હોય, આંકડા સાધન હોવા જોઈએ, સાધ્ય નહીં. જ્યારે મેનેજમેન્ટ માત્ર એક્સેલ શીટના નંબર્સ જોઈને નિર્ણયો લે છે, ત્યારે કર્મચારીઓ સાચું કામ ભૂલીને ફક્ત રિપોર્ટ ચમકાવવામાં લાગી જાય છે. તમે જેનું માપ લેશો, લોકો તેનું નાટક કરશે.

જે દિવસે માપવાની ફૂટપટ્ટી જ ધ્યેય બની જાય છે, એ જ દિવસે સત્યનો છેદ ઊડી જાય છે.