બ્રાઇટ સ્પોટ વિશ્લેષણ

મુશ્કેલી આવે ત્યારે માણસ કચરો શોધવા બેસી જાય છે. ક્યાં ભૂલ થઈ, કોણે છબરડો વાળ્યો, સિસ્ટમ કેમ સડી ગઈ. આ માનસિકતા જૂની છે. સમસ્યાનું પોસ્ટમોર્ટમ કરવાથી દર્દી જીવતો થતો નથી. 'બ્રાઇટ સ્પોટ વિશ્લેષણ' સાવ ઊલટો રસ્તો બતાવે છે. જ્યાં બધું ખરાબ ચાલી રહ્યું છે, ત્યાં પણ કંઈક એવું હશે જે બરાબર કામ કરી રહ્યું છે. એ ચમકતા ટપકાને શોધો. એનો અભ્યાસ કરો અને બાકીની જગ્યાએ એ જ ફોર્મ્યુલા લાગુ પાડી દો. આ નકારાત્મકતામાંથી સીધા ઉકેલ તરફ કૂદકો મારવાની પદ્ધતિ છે.

આ વિચારને ચિપ હીથ અને ડેન હીથ નામના ભાઈઓએ પોતાના પુસ્તક 'સ્વિચ'માં લોકપ્રિય બનાવ્યો. મૂળ વિચાર જેરી સ્ટર્નિન નામના સંશોધકનો હતો. ૧૯૯૦ના દાયકામાં વિયેતનામના ગામડાંઓમાં બાળકો કુપોષણથી પીડાતા હતા. ગરીબી, અસ્વચ્છ પાણી અને ખોરાકની અછત વચ્ચે મોટાભાગના પરિવારો લાચાર હતા. સ્ટર્નિને સમસ્યાનું રડણ રોવાને બદલે એવા ગરીબ ઘરો શોધ્યા જ્યાં બાળકો તંદુરસ્ત હતા. રહસ્ય સાવ સાદું નીકળ્યું: એ મા-બાપ ખેતરમાંથી કરચલા અને શક્કરિયાંના પાંદડા લાવી ભાતમાં ભેળવતા હતા. કોઈ મોટું બજેટ નહીં, સ્થાનિક ઉપાય. તેમણે આ જ રીત આખા ગામમાં ફેલાવી દીધી.

આપણે ખામીઓ પકડવામાં પીએચડી છીએ. ધંધામાં નુકસાન થાય ત્યારે મેનેજર નબળા કર્મચારીઓને ખખડાવવામાં અઠવાડિયા બગાડે છે. કોઈ એ નથી જોતું કે આ જ બજારમાં આપણા કયા સેલ્સમેને સૌથી વધુ વેચાણ કર્યું. ખરાબને સુધારવા કરતાં જે સારું ચાલે છે તેને મોટું કરવું હંમેશાં સહેલું હોય છે. સફળતા કોઈ ચમત્કાર નથી, પણ અપવાદરૂપ સાચી પદ્ધતિનું પરિણામ છે. એ અપવાદને નિયમ બનાવી દો.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ પરિવારોની રોજની રામાયણ છે. છોકરાઓ ગુજરાતી ભૂલી ગયા, સંસ્કૃતિ છૂટી ગઈ, ઘરમાં અંગ્રેજી જ બોલે છે. આખો સમાજ ગળે મળીને એકબીજાની સામે રડે છે. પણ એ જ સોસાયટીમાં નીલેશભાઈનો દીકરો સહજતાથી શુદ્ધ ગુજરાતી બોલે છે અને દાળ-ભાત પણ હોંશેથી ખાય છે. રોદણાં રોવાને બદલે નીલેશભાઈના ઘરમાં શું અલગ થાય છે તે તપાસો. ત્યાં રોજ સાંજે ટીવી બંધ કરીને સાથે જમવાનો અને દાદા-દાદી સાથે પંદર મિનિટ વાત કરવાનો કડક નિયમ હતો. વિદેશી વાતાવરણ ખરાબ છે એવી દલીલ નકામી છે. નીલેશભાઈનું ઘર એ અંધારા ઓરડામાં બળતો દીવો છે. એ દીવાની વાટ સમજી લો, આખા ઘરમાં અજવાળું થઈ જશે.

અંધારાને ગાળો ભાંડવાથી સૂરજ ઊગતો નથી; જે ખૂણે હજુ મીણબત્તી બળે છે, ત્યાંથી જ મશાલ પેટાવો.