બ્લેક-વોશિંગ

સિનેમા અને પોપ-કલ્ચરમાં એક દાયકા જૂનો ખેલ ચાલે છે. વર્ષો સુધી હોલિવૂડે 'વ્હાઇટ-વોશિંગ' કર્યું. એશિયન કે આફ્રિકન વાર્તાઓના પાત્રોમાં ગોરા કલાકારોને ઘુસાડી દીધા. હવે પલ્લું સાવ બીજી બાજુ ઝૂક્યું છે. મૂળભૂત રીતે ગોરા કે અન્ય જાતિના પાત્રમાં પરાણે અશ્વેત કલાકારને ગોઠવી દેવા, તેને 'બ્લેક-વોશિંગ' કહેવાય છે. આ કોઈ કુદરતી કલાત્મક પ્રયોગ નથી. આ આધુનિક બજારની એક પૂર્વગ્રહયુક્ત ગણતરી છે. વાર્તા બદલ્યા વગર ચહેરાનો રંગ બદલી નાખવો.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયેલું નથી. ફિલ્મ વિવેચકો અને ઇન્ટરનેટ મંચો પર ચાલતી ચર્ચાઓમાંથી આ શબ્દ ઉભરી આવ્યો છે. તેનો સીધો વિરોધ એ જૂની હોલિવૂડ પ્રથા સામે હતો જેને 'વ્હાઇટ-વોશિંગ' કહેવાતી. વિચાર સ્પષ્ટ છે: સમાવેશના નામે જૂના ઇતિહાસ કે પટકથા પર નવો ઢોળ ચડાવવો. હિટ વાર્તાઓને સુરક્ષિત રાખીને માત્ર કલાકારો બદલી દેવા, જેથી સ્ટુડિયો પોતાની જાતને પ્રગતિશીલ ગણાવી શકે.

સમસ્યા એ છે કે આ પ્રકારની પ્રથા મૂળ ઇતિહાસ કે સર્જનાત્મક વાર્તાની સત્યતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. નવી, મૌલિક અશ્વેત વાર્તાઓ લખવાની કોઈ મહેનત કરતું નથી. ફક્ત જૂની સફળ વાર્તાઓમાં પાત્રોના ચહેરા બદલીને સંતોષ માની લેવાય છે. આ એક પ્રકારનો બૌદ્ધિક આળસ છે. જ્યારે ટોકન તરીકે કોઈ જાતિને વળગી રહેવામાં આવે, ત્યારે મૂળ કલા પાછળ રહી જાય છે અને વિવાદ મુખ્ય વેપાર બની જાય છે.

લંડન કે ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા આપણા એનઆરઆઈ પરિવારો આ ખેલ બરાબર સમજે છે. સ્કૂલના નાટકમાં કે સ્થાનિક સામુદાયિક કાર્યક્રમમાં જ્યારે શેક્સપિયરનું કોઈ નાટક થાય, ત્યારે સંચાલકો પરાણે કલાકારોની વિવિધતા બતાવવા મથે છે. હેમ્લેટના રોલમાં કોઈ ગુજરાતી છોકરાને કે અશ્વેત વિદ્યાર્થીને માત્ર એટલા માટે ઊભો રાખવામાં આવે જેથી સ્કૂલનું બ્રોશર આધુનિક દેખાય. દીકરાના બાપ ખુશ થાય કે આપણો છોકરો આગળ આવ્યો. પણ વાસ્તવમાં તે સંસ્થાનો પીઆર સ્ટંટ માત્ર હોય છે. ત્યાં કલા નથી, માત્ર સામાજિક દેખાડો છે.

જે સમાજ મૌલિકતા સર્જી શકતો નથી, તે ઇતિહાસના ચહેરાઓ પર રંગ રોગાન કરીને ખુશ થાય છે.