દોષારોપણનો ભ્રમ

જિંદગીમાં જ્યારે પણ કંઈક ઊંધું પડે છે, ત્યારે માણસ તરત બેમાંથી એક છેડે કૂદી પડે છે. કાં તો એ આખી દુનિયા સામે આંગળી ચીંધશે, કાં તો આખો બોજ પોતાની છાતી પર લઈ લેશે. આ માનસિક વિકૃતિ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને બ્લેમિંગ ફેલેસી કહે છે. સંજ્ઞાનાત્મક મનોચિકિત્સા એટલે કે સીબીટીના ક્ષેત્રમાં એરોન બેક અને પછી ડેવિડ બર્ન્સ જેવા નિષ્ણાતોએ જે માનસિક ભ્રમોની યાદી આપી, તેમાં આ દોષારોપણ મુખ્ય છે. સાદો નિયમ છે: પરિણામો ક્યારેય માત્ર એક જ વ્યક્તિના હાથમાં હોતા નથી.

આ ભ્રમ બે ચહેરા ધરાવે છે. પહેલો ચહેરો છે બાહ્ય દોષારોપણ. મારી નિષ્ફળતા માટે પત્ની, સરકાર, ભાગીદાર કે ગ્રહો જવાબદાર છે. આવો માણસ હંમેશાં ભોગ બનવાનો ડોળ કરે છે. પોતાનું સુખ કે દુઃખ બીજાના હાથમાં સોંપીને બેસી જાય છે. બીજો ચહેરો વધુ ખતરનાક છે, જેમાં માણસ અતિશય આત્મ-તિરસ્કારમાં સરી પડે છે. કંપની ડૂબી ગઈ તો કહેશે કે મારો જ વાંક હતો. વરસાદ ન પડ્યો તોય જાણે પોતાનાં પાપ નડ્યાં હોય એવો પસ્તાવો કરે છે. આ બંને છેડા વાસ્તવિકતાથી જોજનો દૂર છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ નાટક રોજ સવારે ભજવાય છે. ધારો કે વરાછાના કાપડના વેપારી હસમુખભાઈએ ઉધારીમાં મોટો માલ મોકલ્યો. સામેવાળી પાર્ટી ઊઠી ગઈ અને પેમેન્ટ અટકી ગયું. હવે હસમુખભાઈ કાં તો ગાદી પર બેસીને આખો દિવસ દલાલને, સરકારની નીતિઓને કે જીએસટીને ગાળો ભાંડશે. અથવા બીજી બાજુ, ડિપ્રેશનમાં આવીને પોતાની જાતને કોસશે કે 'હું જ મૂરખ છું, મને ધંધો કરતાં જ નથી આવડતો.' તેઓ એ નહિ જુએ કે ઉધારી આપવાનો નિર્ણય એમનો હતો, પણ માર્કેટમાં અચાનક આવેલી મંદી એમના અંકુશ બહારની હતી.

પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી એ પરિપક્વતા છે, પણ પરિસ્થિતિની પૂરેપૂરી માલિકી લઈ લેવી એ અહંકારનું જ બીજું રૂપ છે. એવી જ રીતે, પોતાની બેદરકારીનો ટોપલો બીજા પર ઢોળી દેવો એ નરી કાયરતા છે. ડહાપણ આ બંનેની બરાબર વચ્ચે ઊભું છે. જ્યાં સુધી તમે તમારા નિયંત્રણમાં શું છે અને બહાર શું છે તેનો ભેદ નહીં પારખો, ત્યાં સુધી તમે માત્ર ફરિયાદો જ કરતા રહેશો.

દુનિયા તમારો શિકાર કરવા બેઠી નથી, અને તમે પણ આખી સૃષ્ટિના સંચાલક નથી.