મોટા અને નાના પૈડાંનો સિદ્ધાંત

કોઈ વિશાળ મશીનરી જુઓ. તેમાં એક મહાકાય ચક્ર ફરતું દેખાશે અને તેની બાજુમાં એક નાનકડું ગિયર હશે. આંખ હંમેશાં પેલા વિશાળ પૈડા તરફ ખેંચાય છે. પણ હકીકત એ છે કે એ નાનું પૈડું ન ફરે તો આખું મોટું પૈડું જામ થઈ જાય. આ વિચાર સાદો છે. જીવનમાં અને તંત્રમાં ચમકતી મોટી બાબતો હંમેશાં અદ્રશ્ય, નાની અને કંટાળાજનક પ્રક્રિયાઓના ટેકે જ ઊભી હોય છે. બહારથી પરિણામ ભવ્ય લાગે છે, અંદરની રચના સાવ મામૂલી પૂર્જાઓથી બનેલી હોય છે.

આ શબ્દપ્રયોગ કોણે પહેલી વાર કર્યો તે કોઈ ચોપડીમાં નોંધાયેલું મળતું નથી. કદાચ ઔદ્યોગિક ઇજનેરીમાંથી ઉછીનો લીધેલો આ વ્યવહારુ રૂપક છે. વિભાવના સીધી છે. આપણે મોટી સિદ્ધિઓને એક ઝાટકે થયેલા ચમત્કાર તરીકે જોઈએ છીએ. એ આપણી દૃષ્ટિદોષ છે. વિશાળ ચક્રને એક આંટો મારવા માટે નાના દાંતાવાળા પૈડાંએ હજારો ફેરા ફરવું પડે છે.

આ વાતનું મહત્વ તમારી અધીરાઈ તોડવામાં છે. માણસ હંમેશાં મોટી છલાંગ મારવા માંગે છે. તેને એક જ રાતમાં મોટું વ્હીલ ફેરવવું છે. પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે જો તમે નાના પૈડાંની ગતિ ગુમાવી દેશો, તો આખી સિસ્ટમનો ભાર તમને કચડી નાખશે. વિજેતાઓ ચમકતા મોટા પૈડાંની ચિંતા કરતા નથી; તેઓ નાના ગિયરની લુબ્રિકેશનની કાળજી રાખે છે.

આપણા દેશમાં ઓલિમ્પિક્સ આવે ત્યારે જ નીરજ ચોપરા કે કુસ્તીબાજો યાદ આવે છે. પોડિયમ પર ગળામાં લટકતો ગોલ્ડ મેડલ એ મોટું પૈડું છે, જે આખી દુનિયાને દેખાય છે. પણ હરિયાણાના કોઈ અખાડામાં સવારે ચાર વાગ્યે ધૂળમાં પછડાટ ખાવી, રોજનું એ જ સાદું ભોજન લેવું અને વર્ષો સુધી એક જ મૂવનું હજારો વાર પુનરાવર્તન કરવું—એ પેલું નાનું પૈડું છે. જ્યારે રમતગમતના સત્તાવાળાઓ માત્ર મેડલની મોટી વાતો કરે છે અને પાયાની સવલતો ભૂલી જાય છે, ત્યારે આખું તંત્ર તૂટી પડે છે.

મોટા પૈડાં ઇતિહાસ રચે છે, પણ તેને ફેરવવાની તાકાત હંમેશાં અણગમતા નાના પૈડાં પાસે જ હોય છે.