પૂર્વગ્રહયુક્ત સ્વીકૃતિ

માણસ નવું સત્ય શોધવા નીકળતો જ નથી. એ તો માત્ર પોતાના જૂના પૂર્વગ્રહો પર સિક્કો મરાવવા ફાંફા મારે છે. જ્યારે નવી માહિતી સામે આવે ત્યારે આપણું મગજ ન્યાયાધીશ નથી બનતું, વકીલ બની જાય છે. જે પુરાવા આપણી જૂની માન્યતાને ટેકો આપે તેને આપણે તરત સોનાના માની લઈએ છીએ. જે હકીકત આપણી વિચારધારા સામે સવાલ ઊભો કરે, તેનામાં આપણે તરત સો ખામીઓ કાઢી નાખીએ છીએ. આ માનસિક ખેલનું નામ છે બાયસ્ડ એસિમિલેશન.

આ વિચાર ૧૯૭૯માં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના ચાર્લ્સ લોર્ડ, લી રોસ અને માર્ક લેપરે એક જાણીતા પ્રયોગ દ્વારા સાબિત કર્યો હતો. તેમણે ફાંસીની સજાની તરફેણ અને વિરોધ કરનારા લોકોને સામસામે બે પ્રકારના અભ્યાસો વંચાવ્યા. પરિણામ ચોંકાવનારું આવ્યું. તટસ્થ ડેટા વાંચ્યા પછી બંને પક્ષો વચલો રસ્તો શોધવાને બદલે પોતપોતાની જીદમાં વધુ કટ્ટર બની ગયા. નવી માહિતીથી લોકોના વિચારો બદલાતા નથી, વધુ પાકા થઈ જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પુરાવા આપીને કોઈની પણ આંખ ઉઘાડી શકાય છે. આ આપણો ભ્રમ છે. હકીકતો માણસને સમજાવતી નથી, ઘણી વાર એને વધુ આક્રમક બનાવે છે. તર્કનો ઉપયોગ સત્ય સુધી પહોંચવા માટે ઓછો અને પોતાની જૂની જીદનું રક્ષણ કરવા માટે વધુ થાય છે. આ એક માનસિક કવચ છે.

આ ખેલ આપણા સમાજમાં લગ્ન અને જ્ઞાતિના મામલામાં બરાબર જોવા મળે છે. વડીલો નક્કી કરીને બેઠા હોય છે કે આપણી નાત સિવાય ક્યાંય સંબંધ ન કરાય. હવે કોઈ દીકરો બીજા સમાજની ભણેલી, સંસ્કારી છોકરી સાથે લગ્ન કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે ત્યારે વડીલોનું વલણ જોવા જેવું હોય છે. જો એ જ્ઞાતિમાં એક પણ છૂટાછેડાનો કિસ્સો બન્યો હોય, તો વડીલો તરત બૂમ પાડશે, "જોયું? અમે કહેતા જ હતા ને!" પણ જો એ જ જ્ઞાતિના બીજા પચાસ યુગલો સુખી દાંપત્યજીવન જીવતા હોય, તો તેને માત્ર અપવાદ ગણીને ફગાવી દેશે. પોતાના પૂર્વગ્રહને સાચો ઠેરવતો એક નબળો પુરાવો પણ તેમને બ્રહ્મવાક્ય જેવો લાગે છે.

જે માણસે પહેલેથી ફેંસલો કરી જ લીધો હોય, એની સામે પુરાવા રજૂ કરવા એટલે બંધ દીવાલ સામે માથું કૂટવું.