વિશ્વાસઘાત પ્રત્યેનો અણગમો

કુદરતી હોનારતમાં ઘર તણાઈ જાય તો માણસ રડીને શાંત થઈ જાય છે. પણ જો સગો ભાઈ દગો કરીને મકાન પચાવી પાડે, તો માણસ જિંદગીભર સળગતો રહે છે. નુકસાન બંનેમાં સરખું જ છે. છતાં પીડા સરખી નથી હોતી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક તફાવતને વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રમાં બિટ્રેયલ અવેર્ઝન કહે છે. માણસ આકસ્મિક જોખમ વેઠી લે છે, પણ કોઈ બીજાના કપટથી થતું નુકસાન એનાથી સહન થતું નથી.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી આઇરિસ બોહનેટ અને રિચાર્ડ ઝેકહાઉઝરે પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યો હતો. એમણે જોયું કે લોકો નસીબ કે અકસ્માત આધારિત જોખમ લેવા તૈયાર થાય છે. પણ જો એ જ જોખમમાં કોઈ માણસ દગો દઈ શકે તેવી શક્યતા હોય, તો લોકો તરત પીછેહઠ કરે છે. દગાની શંકા માત્રથી વળતરની અપેક્ષા અનેક ગણી વધી જાય છે. આપણે આર્થિક ખોટ કરતાં આત્મસન્માનના ઘાથી વધુ ડરીએ છીએ.

આ અણગમો આપણી નિર્ણયશક્તિને બગાડે છે. ઘણી વાર આપણે માત્ર છેતરાઈ જવાના ડરથી ઉત્તમ સોદાઓ લાત મારીને ઠુકરાવી દઈએ છીએ. સિસ્ટમ કે નિયમો પરથી ભરોસો ઊઠી જાય ત્યારે અર્થતંત્ર ધીમું પડી જાય છે. કારણ કે વેપાર કાયદાથી નહીં, વિશ્વાસની મૂંગી ખાતરી પર ચાલે છે. જ્યારે આ ખાતરી તૂટે છે, ત્યારે આખો વ્યવહાર જામ થઈ જાય છે.

ધારો કે દિનેશભાઈ વીમો લેવા જાય છે. રોડ પર ગાડી ભટકાશે તો ખર્ચ થશે એ જોખમ એ સ્વીકારે છે. પણ એ ખાનગી વીમા કંપનીની પોલિસી લેતાં ખચકાય છે. એમને ડર અકસ્માતનો નથી, ક્લેમ વખતે કંપની બારીક અક્ષરોવાળી શરતો આગળ ધરીને પૈસા નહીં ચૂકવે એ વાતનો છે. એ સરકારી બેંકની જૂની સ્કીમમાં ઓછા વ્યાજે પૈસા રાખશે, પણ કોઈ ખાનગી એજન્ટની લોભામણી યોજનામાં નહીં જાય. આર્થિક નુકસાન કરતાં ‘હું છેતરાયો’ એ ભાવ દિનેશભાઈ માટે અસહ્ય છે.

નસીબનો માર માણસ સહી લે છે, પણ માણસનો મારેલો દગો આખી જિંદગી ઉંઘવા દેતો નથી.