બોરોડિનોની લડાઈનો ભ્રમ

૧૮૧૨માં નેપોલિયનની સેના રશિયામાં ઘૂસી. મોસ્કો પાસે બોરોડિનો ગામ આગળ ભીષણ યુદ્ધ થયું. સાંજ પડી ત્યારે મેદાન પર સિત્તેર હજારથી વધુ લાશો પડી હતી. કાગળ પર નેપોલિયન જીત્યો, કારણ કે રશિયન સૈન્ય પાછળ હટી ગયું હતું. નેપોલિયન મોસ્કો પહોંચી ગયો. પણ આ જીત જ એના સામ્રાજ્યના અંતની શરૂઆત સાબિત થઈ. રશિયનોએ મોસ્કો ખાલી કરી સળગાવી દીધું. કાતિલ શિયાળામાં ખોરાક વિના ભટકતી નેપોલિયનની મહાન સેના બરફમાં થીજીને ખતમ થઈ ગઈ. વ્યૂહરચનાની ભાષામાં આને ટેક્ટિકલ જીત અને સ્ટ્રેટેજિક આત્મહત્યા કહેવાય.

આ ભ્રમ એ શીખવે છે કે तात्कालिक વિજય ઘણીવાર ભવિષ્યનું કબરસ્તાન હોય છે. તમે સામેવાળાને એક મોરચે હરાવી દો છો, પણ એ હાર તેને વધુ ખતરનાક સ્થિતિમાં મૂકવાની તક આપે છે. સંસાધનો એટલા ખર્ચાઈ જાય છે કે જીતનારા પાસે જીત પચાવવાની તાકાત જ બચતી નથી. લડાઈ જીતી લેવી સહેલી છે, પણ એ લડાઈ સમગ્ર યુદ્ધના સંદર્ભમાં ક્યાં બેસે છે એ ન સમજો તો પરિણામ શૂન્ય આવે છે. અહંકાર સંતોષાય છે, તિજોરી ખાલી થઈ જાય છે.

આપણી સરકારી બાબુશાહીમાં આ તમાશો રોજ ભજવાય છે. ધારો કે એક પ્રામાણિક લાગતો કલેક્ટર કોઈ જિલ્લામાં ચાર્જ લે છે. કચેરીના જૂના અને પીઢ બાબુઓ સામે એ સીધો જંગ છેડે છે. ફાઈલોના ઢગલા વચ્ચે નાની ટેકનિકલ ભૂલો શોધીને એ પાંચ સિનિયર ક્લાર્કને સસ્પેન્ડ કરી દે છે. સાહેબ છાપામાં ચમકે છે કે ભ્રષ્ટાચાર સામે કડક પગલાં લીધાં. આ બોરોડિનોની જીત છે. પણ અંદરખાને આખી કચેરી પેન-ડાઉન જેવો અઘોષિત મોરચો માંડી લે છે. કોઈ ફાઈલ આગળ વધતી નથી, સામાન્ય નાગરિકોના કામ અટકી પડે છે અને સમગ્ર વહીવટ ઠપ થઈ જાય છે. વર્ષ પૂરું થતાં સાહેબની બદલી થઈ જાય છે.

કાગળ પરના વિજયોથી બહુ ઉત્સાહિત થવું નહીં. ક્યારેક પીછેહઠ કરનારો ભાગતો નથી હોતો, એ તમને તમારા પોતાના વિનાશ તરફ દોરી જતો હોય છે. વ્યવસાય હોય કે વ્યક્તિગત સંબંધો, દરેક જીત ઉજવવા જેવી નથી હોતી. અમુક જીત ફક્ત ગળામાં ફાંસો પહેરવાની પરવાનગી આપે છે.

જે જીત પછી બચાવવા માટે કશું બાકી ન રહે, એ જીતનો ઢંઢેરો પીટવા કરતાં હાર સ્વીકારી લેવી સસ્તી પડે છે.