બૌમોલનો ખર્ચ રોગ

ટેકનોલોજી આગળ વધે એટલે બધું સસ્તું થવું જોઈએ. કમ્પ્યુટર સસ્તા થયા. ટીવી સસ્તા થયા. પણ તમારા બાળકની સ્કૂલની ફી અને હોસ્પિટલનું બિલ કેમ સતત આકાશ આંબે છે? આ કોઈ ભ્રષ્ટાચાર નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. જેને ઉત્પાદકતા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી, છતાં તેના ભાવ બીજા ક્ષેત્રોની પ્રગતિને કારણે વધે છે. આ ઘટનાને અર્થશાસ્ત્રમાં બૌમોલનો ખર્ચ રોગ કહે છે.

૧૯૬૦ના દાયકામાં અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી વિલિયમ બૌમોલ અને વિલિયમ બોવેને આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. તેમણે સંગીતકારોનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. ૧૮મી સદીમાં બીથોવનની ચાર સંગીતકારોની ક્વાર્ટેટ વગાડવા માટે જેટલો સમય અને માણસો જોઈતા હતા, આજે પણ બરાબર એટલા જ જોઈએ છે. ત્યાં કોઈ રોબોટ કામ ઝડપી બનાવી શકતો નથી. છતાં એ સંગીતકારનો પગાર અને ટિકિટના દર સદીઓથી વધતા રહ્યા છે, કારણ કે ફેક્ટરીઓમાં કાર બનાવનારા મજૂરોની ઉત્પાદકતા મશીનોએ વધારી દીધી.

જો માનવીય સેવા આપતા ક્ષેત્રો પગાર ન વધારે, તો બધા માણસો ફેક્ટરીઓ કે સોફ્ટવેર કંપનીઓમાં ભાગી જાય. પરિણામે, જ્યાં ઉત્પાદકતા સહેજ પણ વધી નથી ત્યાં પણ અન્ય ક્ષેત્રોની હરીફાઈમાં પગાર વધારવો પડે છે. પરિણામ એ આવે છે કે જે ક્ષેત્રમાં માણસનો સીધો સમય વપરાય છે, તે સેવાઓ સમય જતાં વધુ ને વધુ મોંઘી થતી જાય છે. સોફ્ટવેર સસ્તું થાય છે, પણ માણસ મોંઘો થાય છે.

ભારતની કોઈ પણ ખાનગી હોસ્પિટલ જોઈ લો. તાવ તપાસવા કે સર્જરી કરવા માટે ડૉક્ટર કે નર્સને વીસ વર્ષ પહેલાં જેટલો સમય લાગતો હતો, આજે પણ એટલો જ લાગે છે. તમે પાંચ મિનિટમાં દસ દર્દીઓની હાર્ટ સર્જરી ન પતાવી શકો. પણ આઈટી કંપનીઓ પોતાના એન્જિનિયરોને લાખો રૂપિયા આપે છે. હવે જો હોસ્પિટલ પોતાના સારા નર્સ અને ડૉક્ટરને ઊંચો પગાર ન આપે, તો તેઓ હોસ્પિટલ છોડી દેશે. એ પગાર ચૂકવવા માટે હોસ્પિટલ સામાન્ય પલંગનું ભાડું અને કન્સલ્ટેશન ફી વધારે છે. આ નરી વાસ્તવિકતા છે.

મશીન વસ્તુઓ સસ્તી બનાવી શકે છે, પણ માનવસ્પર્શ ખરીદવાની કિંમત હંમેશાં મોંઘી જ રહેવાની છે.