બેટમેન અસર

તમે જ્યારે અરીસામાં તમારી જાતને જુઓ છો, ત્યારે તમને તમારી જૂની મર્યાદાઓ યાદ આવે છે. થાક, આળસ અને ડર. પણ જો તમે અચાનક એવું માનવા લાગો કે તમે ખુદ નથી, પણ કોઈ શક્તિશાળી કાલ્પનિક પાત્ર છો, તો તમારું મન અલગ રીતે કામ કરવા માંડે છે. આને મનોવિજ્ઞાનમાં 'બેટમેન અસર' કહે છે. જ્યારે માણસ ખુદથી થોડો દૂર થઈને કોઈ કાલ્પનિક આદર્શનું મહોરું પહેરી લે છે, ત્યારે તેનું ધ્યાન અને ઇચ્છાશક્તિ બંને નાટકીય રીતે વધી જાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક રચેલ વ્હાઇટ અને ઇથન ક્રોસના ૨૦૧૬ના એક સંશોધનમાંથી આવ્યો. તેમણે નાનાં બાળકો પર પ્રયોગ કર્યો હતો. કંટાળાજનક કામ કરતી વખતે જે બાળકોને કહેવામાં આવ્યું કે 'તમે બેટમેન છો', તેઓએ સામાન્ય બાળકો કરતાં બમણી ધીરજ બતાવી. જાતથી આઘા ખસવાની આ રીતને 'સેલ્ફ-ડિસ્ટન્સિંગ' કહે છે. પુખ્ત માણસો પણ અજાણતાં આ જ રમત રમે છે. પોપ સ્ટાર બિયોન્સે સ્ટેજ પર ઊતરતાં પહેલાં 'સાશા ફિયર્સ' નામનું આક્રમક વ્યક્તિત્વ ધારણ કરતી હતી.

આ માત્ર બાળકોની રમત નથી, અહંકારને છેતરવાની અકસીર ચાલ છે. માણસ જ્યારે ખુદને નામ આપીને કહે છે કે 'આ કામ તારે પૂરું કરવાનું છે', ત્યારે અંગત નબળાઈઓ વચ્ચે નથી નડતી. સંકટ સમયે પોતાના મૂળ સ્વભાવમાંથી બહાર નીકળીને એક સક્ષમ રોલ ભજવવો સહેલો પડે છે. જે માણસ પોતાની લાચારીથી થાકી ગયો હોય, તેને નવી ઓળખ નવો ઓક્સિજન આપે છે.

આપણા નવરાત્રિ મહોત્સવ કે મંદિર-ટ્રસ્ટના આયોજનમાં આ નજરે પડે છે. આખું વર્ષ દુકાનમાં બેસીને હિસાબમાં માથું ખંજવાળતા કિરીટભાઈ નવરાત્રિની આઠમે બાઉન્સર જેવો રૂઆબ ધારણ કરી લે છે. હાથમાં વોકી-ટોકી અને ગળામાં ટ્રસ્ટીનું લાલ આઈ-કાર્ડ લટકાવતાં જ તેઓ સામાન્ય વેપારી મટીને કડક શાસક બની જાય છે. પાંચ હજાર માણસોની ભીડ નિયંત્રિત કરવાનો દમ તેમના મૂળ સ્વભાવમાં નથી, પણ ટ્રસ્ટીના મહોરા પાછળનો 'બેટમેન' તે આસાનીથી કરી બતાવે છે.

નબળાઈ તમારા અસલ ચહેરામાં હોય છે, મહોરાં ક્યારેય થાકતાં નથી.