બેટ્સિયન અનુકરણ

કુદરતમાં એક ચાલબાજી બહુ જાણીતી છે. ઝેરી જીવડાં પોતાના તેજસ્વી રંગોથી શિકારીઓને ચેતવે છે કે મને ખાશો તો મરશો. પણ અમુક સાવ નિર્દોષ, સ્વાદિષ્ટ અને બિનઝેરી જીવડાં પણ એવા જ ઝેરીલા જીવડા જેવા રંગ અને પટ્ટા ધારણ કરી લે છે. શિકારી પક્ષી ભૂલથી એને અસલ ઝેરી માનીને છોડી દે છે. અસલિયત વગર માત્ર નકલ કરીને બચી જવાની આ જૈવિક યુક્તિને વિજ્ઞાનમાં બેટ્સિયન અનુકરણ કહે છે.

આ વિચાર અંગ્રેજ પ્રકૃતિવિદ્ હેનરી વોલ્ટર બેટ્સના નામે ઓળખાય છે. ૧૮૬૨માં બ્રાઝિલના એમેઝોન જંગલોમાંથી પાછા ફરીને એમણે પતંગિયાંઓ પર આ વિસ્ફોટક સંશોધન રજૂ કર્યું હતું. ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદ પછી આ ઘટના કુદરતી પસંદગીનો સૌથી મોટો પુરાવો બની ગઈ. વાત માત્ર જંગલની નથી. સમાજ અને અર્થતંત્રમાં પણ કશુંય કામ ન કરતા માણસો કે નકલી કંપનીઓ આ જ રસ્તો અપનાવે છે.

જોખમી મોડેલની નકલ કરીને સલામત થઈ જવું એ માણસજાતની જૂની ટેવ છે. નબળો માણસ જ્યારે સાચે જ સક્ષમ માણસની બાહ્ય રીતભાત, પરિભાષા કે કપડાં ચોરી લે છે, ત્યારે આખી સિસ્ટમ છેતરાય છે. એમાં શ્રમ બચી જાય છે પણ ખોટો ભ્રમ ઊભો થાય છે. દુનિયા માત્ર દેખાવ જોઈને સલામ ઠોકે છે, જ્યાં સુધી અંદરનું પોકળ સત્ય ખુલ્લું ન પડે ત્યાં સુધી નકલી જીવ સલામત રહે છે.

બેંગલુરુ કે ગુડગાંવની સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસોમાં આ તમાશો રોજ ભજવાય છે. કોઈ યુવાન કોડિંગ જાણતો ન હોય, પ્રોડક્ટ બનાવવાની તાકાત ન હોય, પણ એ સ્ટીવ જોબ્સ જેવો કાળો ટી-શર્ટ પહેરી લેશે. વાતવાતમાં 'સ્કેલેબિલિટી', 'બર્ન રેટ' અને 'ડિસ્રપ્શન' જેવા શબ્દો ફેંકશે. અસલ ટેકનોલોજીસ્ટ મહેનત કરીને લોહી બાળે છે, જ્યારે આ બેટ્સિયન જીવ માત્ર સિલિકોન વેલીની ભાષા બોલીને રોકાણકારો પાસેથી કરોડોનું ફંડિંગ ઝૂંટવી લે છે.

આ રમત ત્યાં સુધી ચાલે છે જ્યાં સુધી નકલી જીવોની સંખ્યા અસલ કરતાં વધી ન જાય. જે દિવસે જંગલમાં ઝેરી પતંગિયાં કરતાં નકલી પતંગિયાં વધી જાય, તે દિવસે પક્ષીઓને ખબર પડી જાય છે કે મોટાભાગનામાં કોઈ ઝેર નથી. પછી શિકાર શરૂ થાય છે.

ઝેરી દેખાવ તમને અમુક દિવસો સુધી બચાવી શકે, પણ છેલ્લે જ્યારે અસલ કસોટી આવે ત્યારે રંગ નહીં, ડંખ કામ લાગે છે.