બાસ્કેટબોલ પોલિટિક્સ

મેદાન પર પરસેવો પાડવાથી સ્થાન મળે છે, એવું બાળપણમાં સાંભળવા મળતું. હકીકત જુદી છે. બાસ્કેટબોલ પોલિટિક્સ એ રમતજગતમાં વપરાતો એક સામાન્ય પણ કડવો શબ્દ છે. આ શબ્દ કોઈ એક વિચારકે નથી ઘડ્યો, પણ લોકબોલીમાંથી આવ્યો છે. તેનો અર્થ બહુ સાદો છે: મેદાન પર કોણ રમશે તે તમારી કુશળતા નક્કી નથી કરતી, પણ ડ્રેસિંગ રૂમની બહાર તમારા કોચ સાથેના સંબંધો નક્કી કરે છે. ટીમમાં સ્થાન મેળવવા માત્ર બોલ બાસ્કેટમાં નાખવો પૂરતો નથી. સત્તાધારીઓની ચાપલૂસી કરવી પડે છે.

આ કોઈ એક રમત પૂરતી મર્યાદિત બીમારી નથી. કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક ક્ષેત્રમાં જ્યારે નિર્ણય લેવાની સત્તા થોડા લોકોના હાથમાં કેન્દ્રિત થાય, ત્યારે ગુણવત્તા પાછળ ધકેલાઈ જાય છે. સિલેક્ટર કોનો સંબંધી છે, કોચ સાથે કોણ સાંજે બેસે છે અને પ્રાયોજકો કોની પાછળ ઊભા છે—આ પરિબળો મૂળ પ્રતિભાને ડગાવી દે છે. જે ખેલાડી માત્ર પોતાની રમત પર ધ્યાન આપે છે, તે ઘણીવાર બેન્ચ પર બેસીને તાળીઓ પાડતો રહી જાય છે.

આ દૂષણનો સૌથી મોટો અડ્ડો મુંબઈનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. ત્યાં તેને આપણે નેપોટિઝમ કે કેમ્પ કહીએ છીએ, પણ પ્રક્રિયા બરાબર આ જ છે. એક અજાણ્યો અભિનેતા થિયેટરમાં દસ વર્ષ ઘસાયો હોય, ઉત્કૃષ્ટ અવાજ હોય અને કેમેરા સામે જીવ રેડી દેતો હોય. છતાં મોટા બેનરની ફિલ્મમાં હીરો કોઈ એવો યુવાન બનશે જેનું એકમાત્ર યોગદાન કોઈ મોટા નિર્માતાની પાર્ટીઓમાં હાજરી આપવાનું છે. ઑડિશન માત્ર ઔપચારિકતા બની રહે છે. નિર્ણયો પાર્ટીઓના ડ્રોઇંગ રૂમમાં લેવાય છે, કેમેરા ટેસ્ટમાં નહીં.

આ વ્યવસ્થા પ્રતિભાશાળી લોકોને હતાશ કરી મૂકે છે. સંગઠનો પણ અંદરથી સડી જાય છે કારણ કે અંતે નબળા પરિણામો આવે છે. જ્યારે યોગ્યતાના બદલે વફાદારીની કિંમત ચૂકવાય, ત્યારે સમગ્ર માળખું નબળું પડે છે. બજાર લાંબા ગાળે નબળી ફિલ્મો કે નબળી ટીમોને નકારી કાઢે છે, છતાં સિન્ડિકેટ પોતાની આદત બદલતી નથી. અંદરના વર્તુળમાં રહેવાની લાલચ માણસ પાસેથી તેની મૂળ તાકાત છીનવી લે છે.

દરબારી કળામાં પાવરધા લોકો સત્તા સાચવી જાણે છે, પણ ઇતિહાસ હંમેશાં મેદાન પર લડનારાઓને યાદ રાખે છે.