ધ્યાનનું બજેટ

ખિસ્સામાં રહેલા રૂપિયા મર્યાદિત છે, એ વાત દુનિયાનો સૌથી મૂર્ખ માણસ પણ સમજે છે. પણ ખોપરીમાં રહેલું ધ્યાન અનંત નથી, એ સ્વીકારતાં મોટા ભાગના હોશિયારોને પરસેવો છૂટી જાય છે. અર્થશાસ્ત્રી હર્બર્ટ સિમોને દાયકાઓ પહેલાં લખેલું કે માહિતીનો અતિરેક સીધો ધ્યાનની કંગાળિયત પેદા કરે છે. ધ્યાનનું પણ એક બજેટ હોય છે. રૂપિયો વાપરતાં પહેલાં આપણે સો વાર વિચારીએ છીએ, પણ આપણું ધ્યાન ગમે તે લલ્લુ-પંજ્જુ વસ્તુ પાછળ લૂંટાવી દઈએ છીએ.

આ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, ચોખ્ખો વ્યવહાર છે. દિવસ દરમિયાન તમારા મગજ પાસે નિર્ણયો લેવાની, વિચારવાની અને કેન્દ્રિત થવાની ચોક્કસ ઊર્જા જમા થયેલી હોય છે. આ તમારો મર્યાદિત જથ્થો છે. જો તમે સવારે ઊઠતાંની સાથે સોશિયલ મીડિયાના ફાલતુ વિવાદો અને નોટિફિકેશન્સમાં ધ્યાનનું અડધું બજેટ ફૂંકી મારો, તો સાંજ સુધીમાં અગત્યના કામ માટે મગજ દેવાળિયું થઈ જશે.

આ વાત સુરત કે અમદાવાદની જૂની કાપડની પેઢીના અનુભવી વેપારીઓ બહુ સહજતાથી સમજે છે. ધારો કે ચીમનભાઈની કાપડની મોટી દુકાન છે. સવારે ગાદી પર બેસીને જ્યારે મોટા સોદા કે ઉઘરાણીના હિસાબ પતાવવાના હોય, ત્યારે તેઓ મુનીમને સાફ કહી દે: "અત્યારે મને કોઈએ ડિસ્ટર્બ કરવો નહીં." તેઓ જાણે છે કે કટલરીની ખરીદી કે ચાવાળાના પરચૂરણ હિસાબમાં જો સવારનું ધ્યાન ખર્ચાઈ ગયું, તો લાખો રૂપિયાનો નવો માલ ખરીદતી વખતે બુદ્ધિ બહેર મારી જશે. નાના નિર્ણયો મોટા નિર્ણયોનું બજેટ ખાઈ જાય છે.

ધ્યાન એ ચલણ છે. દર વખતે જ્યારે તમે કોઈ ભડકાઉ હેડલાઇન વાંચો છો, ત્યારે તમે કોઈને તમારો કિંમતી સિક્કો આપી રહ્યા છો. આપણી મુશ્કેલી એ છે કે આપણે તિજોરીને તાળાં મારીએ છીએ, પણ મગજના દરવાજા ખુલ્લા રાખીને ચોર-ઉચક્કાઓને મફતમાં તમાશો જોવા આવવા દઈએ છીએ.

રૂપિયા સાચવતાં આવડી ગયું પણ ધ્યાન લૂંટાવા દીધું, તો સમજવું કે વેપાર મોટો થયો પણ વેપારી કાચો રહ્યો.