ધર્મનો જોડાણ સિદ્ધાંત

બાળક ડરી જાય ત્યારે માનો પાલવ પકડે છે. ત્યાં સલામતી છે. મનોવિજ્ઞાન આને જોડાણ અથવા અટેચમેન્ટ કહે છે. મોટા થયા પછી માણસ માનો પાલવ છોડે છે, પણ ભય છોડી શકતો નથી. અનિશ્ચિતતા સામે ટકી રહેવા માટે મગજને એક અદ્રશ્ય, અજેય વાલીની જરૂર પડે છે. આ જરૂરિયાત એટલે ઈશ્વર. આ કોઈ રહસ્યવાદ નથી, ઉત્ક્રાંતિ પામેલી માનસિક ટેકણલાકડી છે.

૧૯૯૦ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક લી કિર્કપેટ્રિક અને ફિલિપ શેવરે જ્હોન બોલ્બીના જૂના સિદ્ધાંતને ધર્મ પર લાગુ કર્યો. માણસ ઈશ્વર સાથે બરાબર એવો જ સંબંધ બાંધે છે જેવો બાળપણમાં પોતાના માતા-પિતા સાથે બાંધતો હતો. જે લોકોને બાળપણમાં અસલામતી વેઠવી પડી, તેઓ મોટા થઈને ઈશ્વરમાં અતિશય આશ્રય શોધે છે. ઈશ્વર એવો પિતા બની જાય છે જે ક્યારેય છોડીને જતો નથી. તે એક 'સેફ હેવન' છે, જ્યાંથી આખી દુનિયા સામે લડવાનું જોર મળે છે.

આ વાતનું મહત્વ સીધું છે. ધર્મ તત્વજ્ઞાન કે સ્વર્ગ-નરકની ચિંતાથી નથી ટક્યો, મનોવૈજ્ઞાનિક આશ્રયથી ટક્યો છે. માણસ જ્યારે એકલો પડે છે, ત્યારે તેને કોઈ સર્વશક્તિમાન અવાજ જોઈએ છે જે પીઠ થાબડે. જો આ ન સમજાય તો તમે તર્ક આપતા રહી જશો અને સામેનો માણસ વધુ કટ્ટર શ્રદ્ધાળુ બનતો જશે. મુશ્કેલી આવે ત્યારે અક્કલ કામ કરતી બંધ થાય છે અને બાળપણની સંરક્ષણ-વૃત્તિ જાગી જાય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે કરોલ બાગમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતો ગુજરાતી છોકરો જુઓ. ત્રીજો પ્રયાસ છે. ઉંમર સત્તાવીસ વટાવી ગઈ છે. લાયબ્રેરીના ખૂણામાં બેસીને અર્થશાસ્ત્ર અને બંધારણ ગોખે છે, પણ ટેબલ પર હનુમાન ચાલીસા પડી હોય છે. દર મંગળવારે મંદિરની લાઈનમાં ઊભા રહેવું એ કોઈ ધાર્મિક કર્મકાંડ નથી. એ આઠ બાય દસની ઓરડીમાં ગૂંગળાતા એક પુખ્ત યુવાનનો અસલામતી સામેનો બચાવ છે. જ્યારે કરિયર અંધારામાં હોય, ત્યારે હનુમાનજી બાપની જેમ ખભે હાથ મૂકે છે એવો આભાસ જ એને જીવતો રાખે છે.

માણસ તર્કથી નાસ્તિક બની શકે છે, પણ ડર હંમેશાં તેને બાળકની જેમ ઈશ્વરના ખોળામાં ફેંકી દે છે.