અણુ વીણવાની ભ્રમણા

આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો. તેનો કોઈ સત્તાવાર શોધક નથી. પણ શબ્દનો તર્ક સાદો અને સચોટ છે: આખા પહાડને બદલે ધૂળના એક-એક અણુને અલગ કરવા બેસવું. જ્યારે માણસ વિશાળ વાસ્તવિકતા જોઈ શકતો નથી અથવા તેનાથી ડરે છે, ત્યારે તે અણુ વીણવા બેસી જાય છે. તે અતિશય સૂક્ષ્મ બાબતોમાં ગૂંચવાય છે. મોટો પ્રશ્ન બાજુ પર રહી જાય છે અને કલાકો સુધી નિરર્થક માથાકૂટ ચાલ્યા કરે છે. આ એક પ્રકારનો બૌદ્ધિક બચાવ પ્રપંચ છે.

આપણે જેને વિગતવાર આયોજન કહીએ છીએ તે ઘણી વાર માત્ર અણુ વીણવાની કવાયત હોય છે. જ્યારે મૂળ ધ્યેય અઘરો કે અપ્રિય હોય, ત્યારે મન આવા ગૌણ કામોમાં મોક્ષ શોધે છે. માણસ પોતાને વ્યસ્ત બતાવે છે, પણ કામનું પરિણામ શૂન્ય હોય છે. કોર્પોરેટ ભાષામાં આને 'ઓવર-એનાલિસિસ' કહેવાય, પણ દેશી ભાષામાં આ પત્થરમાંથી નખ કાઢવાની વૃત્તિ છે. સૂક્ષ્મતા ત્યારે જ કામની છે જ્યારે પાયો મજબૂત હોય. પાયો જ નબળો હોય તો માઇક્રોસ્કોપ ફેરવવાનો શો અર્થ?

આપણા દેશના સહકારી માળખામાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. ગામની દૂધ મંડળી કે એપીએમસી માર્કેટ યાર્ડનું દ્રશ્ય જુઓ. મંડળીમાં કરોડો રૂપિયાનું ઘાલમેલ ચાલતું હોય કે વહીવટી સડો ઘર કરી ગયો હોય. વાર્ષિક સભામાં આખી સિસ્ટમ સુધારવા વિશે કોઈ મૂળભૂત ચર્ચા નહીં થાય. પણ સભ્યો પચાસ રૂપિયાની ચાના બિલમાં કે દૂધ માપવાના પ્લાસ્ટિકના માપિયાના હિસાબ પર ત્રણ કલાક હંગામો કરશે. આખી ખેતી પાયમાલ થઈ રહી હોય અને ખેડૂતો કે મંત્રીઓ પાંચ પૈસાના બોનસના વિતરણના ગણિતમાં લડતા રહેશે. અસલ સવાલ પહાડ જેવો છે, પણ બધા અણુ વીણવામાં બહાદુરી માને છે.

આ રોગ દરેક ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલો છે. અણુ વીણનાર માણસ ક્યારેય ઇતિહાસ બદલી શકતો નથી. તે માત્ર રેતીમાંથી કણ અલગ કરીને દિવસ આથમ્યાનો સંતોષ માણે છે. મોટા ફેરફારો માટે ગરદન ઊંચી કરીને ક્ષિતિજ જોવી પડે, જમીન પર બેસીને ધૂળ ચાળવાથી ક્રાંતિ થતી નથી.

જે માણસ પહાડ ઓળંગવાની હિંમત ગુમાવે છે, તે આખી જિંદગી પથ્થરની ધૂળ ગણવામાં કાઢી નાખે છે.