અજ્ઞાનનો તર્કદોષ

કોઈ વાત ખોટી સાબિત નથી થઈ, એટલે એ સાચી જ છે. અથવા કોઈ વાત સાચી સાબિત નથી થઈ, એટલે એ તદ્દન ખોટી છે. આ માનસિક ગોટાળાને તર્કશાસ્ત્રમાં 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ ઇગ્નોરેન્ટિયમ' કહે છે. સાદી ભાષામાં, અજ્ઞાનને પુરાવો માની લેવાની મૂર્ખાઈ. પુરાવાનો અભાવ એ કોઈ સત્યની સાબિતી નથી બનતો. તમે કંઈ જાણતા નથી, એનો અર્થ એ નથી કે તમારી ધારણા સિદ્ધ થઈ ગઈ.

આ વિચાર વર્ષો જૂનો છે. ૧૭મી સદીમાં ફિલોસોફર જ્હોન લોકે આ પ્રકારની દલીલોનું પૃથક્કરણ કર્યું હતું. લોકો જ્યારે પોતાની વાત સાબિત ન કરી શકે, ત્યારે સામેવાળાને કહે છે: 'સાબિત કરી બતાવો કે હું ખોટો છું.' આ બુદ્ધિની આળસ છે. સાબિતી આપવાની જવાબદારી દાવો કરનારની હોય છે, શંકા કરનારની નહીં. છતાં માણસ પોતાની અજ્ઞાનતાને જ ટ્રમ્પ કાર્ડ બનાવીને ટેબલ પર પછાડે છે.

આ ભ્રમ રોજિંદા જીવનમાં કાનૂની અદાલતોથી લઈને વ્હોટ્સએપ યુનિવર્સિટી સુધી ફેલાયેલો છે. 'તમે ભગવાન નથી એવું સાબિત કરી શકો છો? નથી કરી શકતા ને, તો પછી ચૂપ રહો.' આ એ જ રોગ છે. આ રોગ માનવજાતને સાયન્સથી દૂર અંધશ્રદ્ધા અને અફવાઓ તરફ ધકેલે છે. તપાસ કર્યા વગર સ્વીકારી લેવાની આપણી વૃત્તિ આ કપોળકલ્પિત દલીલમાંથી જ જન્મે છે.

અમદાવાદની એક હાઉસિંગ સોસાયટીની મીટિંગ ચાલે છે. ચેરમેન સાહેબ નવો નિયમ લાવ્યા: ચોકીદાર રાત્રે દર અડધા કલાકે સીટી વગાડશે, જેથી ભૂત ન આવે. દિલીપભાઈએ વિરોધ કર્યો કે આ ફાલતુ છે. ચેરમેને છાતી ઠોકીને પૂછ્યું: 'તમારી પાસે પુરાવો છે કે આપણી સોસાયટીમાં ભૂત નથી?' દિલીપભાઈ ચૂપ થઈ ગયા. ફ્લેટના બાકીના સભ્યો માની ગયા કે ચેરમેન સાચા છે, કારણ કે ભૂત નથી એવું કોઈ સાબિત ન કરી શક્યું. આખો ફ્લેટ હવે આખી રાત સીટીઓના અવાજમાં જાગે છે.

સાબિતી ન મળવી એ સત્યની ગેરહાજરી નથી, માત્ર તમારી જાણકારીની મર્યાદા છે.