પરિણામ પરથી કારણની ભૂલ

તર્કશાસ્ત્રનો એક સીધો નિયમ છે: જો વરસાદ પડે, તો રસ્તો ભીનો થાય. પણ રસ્તો ભીનો છે એટલે વરસાદ જ પડ્યો હશે, એવું માની લેવું એ મૂર્ખામી છે. કોઈએ પાઇપલાઇન ધોઈ હોય કે પાણીનું ટેન્કર ઢોળાયું હોય. આ તાર્કિક ભૂલને પરિણામ પરથી કારણ માની લેવાનો ભ્રમ કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં આને 'અફર્મેશન ઓફ ધ કોન્સિક્વન્ટ' કહે છે. પરિણામ સાચું દેખાય એટલે માણસ માની લે છે કે તેનું કારણ પણ એ જ હોવું જોઈએ જે એણે ધાર્યું હતું.

આ કોઈ નવો વિચાર નથી. પ્રાચીન ગ્રીક તર્કશાસ્ત્ર અને એરિસ્ટોટલના સમયથી આ ખામી ઓળખાયેલી છે. માણસનું મગજ સીધા સંબંધો ઝડપથી પકડે છે, પણ ઊંધી દિશામાં વિચારતી વખતે થાકી જાય છે. 'જો અ હોય તો બ થાય' એ સાચું હોય, છતાં 'બ થયું એટલે અ જ થયું હશે' એ વાત તાર્કિક રીતે આપોઆપ સાચી ઠરતી નથી. આ સામાન્ય ભૂલ આખી દુનિયાના વ્યવહારોમાં દરરોજ અબજો રૂપિયા અને હજારો સંબંધો બગાડે છે.

આપણા પ્રવાસ અને ટૂરિઝમમાં આ ભ્રમ ડગલે ને પગલે જોવા મળે છે. અમદાવાદથી કોઈ પરિવાર શિમલા કે મનાલીની ટૂર પૅકેજ બુક કરાવે છે. દલાલ કહેશે, 'જે પ્રવાસ ખરેખર શ્રેષ્ઠ અને યાદગાર હોય, એના પૈસા હંમેશાં વધારે જ હોય છે.' પરિવાર માની લે છે કે જો આ પૅકેજ મોંઘું છે, તો યાત્રા અદ્ભુત જ બનવાની. તેઓ દોઢ લાખ રૂપિયા ચૂકવીને નીકળી પડે છે. ત્યાં પહોંચ્યા પછી ખબર પડે છે કે હોટેલ ત્રીજા દરજ્જાની છે, બસનું એસી બંધ છે અને ગાઈડ ગાયબ છે. ઊંચી કિંમત એ માત્ર મોંઘા હોવાનું પરિણામ હતું, ગુણવત્તાનું નહીં.

આપણે પરિણામ જોઈને અંજાઈ જઈએ છીએ અને મૂળ કારણ તપાસવાની તસ્દી લેતા નથી. ચારધામની યાત્રાએથી પાછો આવેલો પાડોશી શાંત ચહેરે ફરે એટલે આપણે માની લઈએ છીએ કે એને મોક્ષની ઝાંખી થઈ ગઈ. બની શકે કે એ માત્ર બસની ધક્કામુક્કીથી થાકીને લોથપોથ થઈ ગયો હોય. કાર્ય અને કારણ વચ્ચેનો આ ઊંધો તર્ક માણસને છેતરવાનું સૌથી સસ્તું હથિયાર છે.

રસ્તો ભીનો જોઈને છત્રી ખોલનારા લોકોને તર્ક નહીં, માત્ર વહેમ દોરે છે.