સમૃદ્ધિનો વાઇરસ

પૈસો આવે એટલે શાંતિ આવે તે જૂનો ભ્રમ છે. અતિશય ધન, ભૌતિક સંપત્તિ અને સતત વધુ મેળવવાની ભૂખ જ્યારે માણસને અંદરથી પોકળ બનાવી દે, ત્યારે તેને 'એફ્લુએન્ઝા' કહેવાય. આ શબ્દ 'એફ્લુઅન્સ' એટલે કે સમૃદ્ધિ અને 'ઇન્ફ્લુએન્ઝા' એટલે કે ફ્લૂના રોગને જોડીને બન્યો છે. આ કોઈ શારીરિક બીમારી નથી, સામાજિક ચેપ છે. તમે ખરીદો છો કારણ કે પડોશીએ ખરીદ્યું, તમે દેખાડો કરો છો કારણ કે સમાજ તાળી પાડે છે. પરિણામ? બેંક બેલેન્સ વધે છે, પણ જીવનમાંથી સંતોષ ગાયબ થઈ જાય છે.

આ શબ્દ ૧૯૯૦ના દાયકામાં અમેરિકામાં એક પુસ્તક અને ડોક્યુમેન્ટ્રી દ્વારા ખૂબ પ્રચલિત થયો. ઉપભોક્તાવાદના આલોચકોએ બતાવ્યું કે વધુ પડતી ભૌતિક સગવડો માણસમાં ક્રોનિક અસંતોષ, ચિંતા અને સંબંધોનો ખાલીપો પેદા કરે છે. જ્યારે જીવવાનો એકમાત્ર હેતુ મોંઘી વસ્તુઓ ભેગી કરવાનો બની જાય, ત્યારે માણસ પોતાની જાત સાથેનો સંપર્ક ગુમાવી બેસે છે. અમીરી માણસની માલિક બની જાય છે.

આ રોગનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે તે ખોટી જરૂરિયાતો ઊભી કરે છે. માણસ જરૂરિયાત માટે નહીં, પણ અહંકાર પોષવા ખર્ચ કરે છે. પછી એ ખર્ચને જાળવી રાખવા વધારે દોડે છે. આ એક એવો ટ્રેડમિલ છે જે ક્યારેય અટકતો નથી. પૈસા હોવા છતાં માણસ કંગાળ જેવી અસલામતી અનુભવે છે, કારણ કે હંમેશાં કોઈક એવું નીકળી આવે છે જેની પાસે તમારા કરતાં મોટો બંગલો કે મોંઘી ગાડી હોય.

આ ચેપ આપણા ગુજરાતી લગ્નોમાં ઉઘાડો દેખાય છે. મધ્યમ કે ઉચ્ચ-મધ્યમ વર્ગના પરિવારમાં દીકરીના લગ્ન હોય ત્યારે સામાન્ય સમારંભ કોઈને પોસાતો નથી. ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ જોઈએ, ત્રણ દિવસના પાંચ અલગ-અલગ થીમ આધારિત ફંક્શન જોઈએ અને જમણવારમાં દેશ-વિદેશના ૮૦ કાઉન્ટર જોઈએ. નાતમાં મોભો દેખાડવા માટે પિતા પાંચ વર્ષની બચત ઉડાવી દે છે કે દેવું કરે છે. વર-વધૂ ખુશ છે કે નહીં એ ગૌણ છે, મહેમાનો અંજાઈ જવા જોઈએ. આ દેખાડાની ભૂખ એ જ સાચો એફ્લુએન્ઝા છે.

જે તિજોરી ભરાતાં મન ખાલી થઈ જાય, એ સમૃદ્ધિ નથી પણ રોગનું લક્ષણ છે.